Бүген Әдипләр: Әхмәт ДУСАЙЛЫ. ТАШ УРМАНДА КҮБӘЛӘК
   
  |   Ташларны җыяр вакыт...  |  



Башка проектлар


Аргамак журналы битләреннән
Зөлфәт cайты
Кадыйр Сибгат сәхифәсе
Гүзәллек дөньясында
Наис Гамбәр сайты
Мизхәт Хәбибуллин сәхифәсе
Айдар Хәлим сәхифәсе
Фәүзия Бәйрәмова. Халык үзе хөкем итәр (Сталинның явыз сәясәте сәбәпле һәлак булган һәм газап күргән милләттәшләремә багышлыйм.)
Барый Ислам
Tатар телендәге гарәп-фарсы алынмалары
Татар сайтлары
Мөҗәһит сәхифәсе
Әхмәт Дусайлының рәсми сәхифәсе
Дусай авылы сайты
Мәдүнәнең рәсми сәхифәсе

Безнең дуслар


Якупова Йолдыз сайты
Белем җәүһәрләре-2010 I Халыкара интернет-проектлар бәйгесе

Фәрит Вафин сайты
Сорагыз - җавап бирәбез

Безнең рейтинг


PR-CY.ru

"C" хәрефенә язмалар

Әнвәр Низаметдинов. Ул түбәннән - тормышның төбеннән күтәрелде (Фоат Садриев турында)
Марсель Бакиров. Бәхетсезләр бәхете (Фоат Садриев турында)
Мансур Вәли-Барҗылы. НАМУСЛЫ КЕШЕЛӘР (Фоат Садриев турында)
М.Гайнетдинов. Һибәтулла Салихов
Әхмәт Дусайлы. ТАШ УРМАНДА КҮБӘЛӘК (Aльберт Сафин турында)
Рәфыйк ШӘРӘФИЕВ. БӘНДӘЛӘР ХАТАСЫ— БӘНДӘГӘ САБАК (Факил Сафинның "Саташып аткан таң" романы турында)
Фәнис ИСЛАМОВ. Шомлы заман әрнүләре (Факил Сафинның "Саташып аткан таң" романы турында)
Фоат Садриев. Cоңгы көз (Факил Сафин турында)
Кадыйр Сибгат. Факил Әмәкнең «Тузганак чәчәге» исемле шигырьләр китабы кулъязмасына рецензия
ЗӨЛФӘТ. Мин үземне аңладым (Факил Сафин турында)
Мөдәррис Әгъләм. Шигъри әнкә баласыдыр (Факил Сафин турында)
Рафаэль Мостафин. Таң да саташып ата микәнни? (Факил Сафин турында)
Рәфыйк ШӘРӘФИЕВ. Хәтере сауларга гыйбрәт (Факил Сафин турында)
Дания Заһидуллина. Фаҗигале еллар авазы (Факил Сафин турында)
Әлфәт ЗАКИРҖАНОВ. РУХИ БИЕКЛЕК (Юныс Сафиуллин иҗаты турында)
Рәфгать Әһлиуллин. Тормыш җиле исә дә исә... (Гакыйль Сәгыйров турында)
Мансур Сафин. Гакыйльнең нурлы иҗаты (Гакыйль Сәгыйров турында)
Тәлгат Галиуллин. РУХ БӨЕКЛЕГЕ (Гакыйль Сәгыйров турында)
Рәшит ФАЗЛЫЕВ. ШАЯН ТАЛАНТ (Мар. Сәлим турында)
Хамматова Ф. Гомерләр яшәргә бирелгән (Кадыйр Сибгат)
ХАРИС ӘШРӘФҖАНОВ. Шагыйрь китте - каралары кипте... (Кадыйр Сибгат)
Флүс ЛАТЫЙФИ. ШАГЫЙРЬ КҮҢЕЛЕ ДӘРЬЯДЫР... (Җәүдәт Сөләйманның 50 яше уңаеннан)
Айдар Хәлим. Йөрәге белән мөстәкыйль (Саҗидә Сөләйманова иҗаты турында)
Газиз КАШШАФ-ҮЗИЛЕ. КИТКӘННӘРНЕҢ ЮЛЛАРЫ ОЗЫН... (Саҗидә Сөләйманова турында хәтирәләр)
Фирүзә Җамалетдинова. Ни белән үлчәнә үткән гомер? (Саҗидә Сөләйманова турында)
Гөлнар БАЗАРОВА. САЙАДИНЫҢ "ДАСТАНЫ БАБАХАН" ӘСӘРЕНДӘ ЯЗМЫШ МӘСЬӘЛӘСЕ
Ф.В.Әхмәтова. Саядинең «Дастаны Бабахан» әсәре
Шәрипов Ә. Каләмнән тамдырып канымны... (Сирин)
Рәйсә МУСАБӘКОВА. Сүнчәләй иҗатында хатын-кыз мәсьәләсе
A Ә Б B Г Д E Җ З И К Л M Н Р C T У Ф X Ч Ш Ю Я Һ
Әхмәт ДУСАЙЛЫ

ТАШ УРМАНДА КҮБӘЛӘК

Альберт Сафин
Альберт Сафин турында берничә сүз

Толстойның "Хаҗиморат"ын укыганда, бер деталь мине шаккатырган иде. Автор анда Хаҗиморатны һәм, гомумән, татарны шайтан таягы, ягъни, урысча әйткәндә, татарник үсемлеге белән чагыштыра. Юк, татарны ул шайтан таягына тиңләп көлми, киресенчә, гаҗәпләнеп һәм сокланып чагыштыра ул табигатьнең бу ике җимешен. Шайтан таягын ул әсәрендә чәнечкеле, ләкин горур, ямьсез һәм усал, ләкин нык сабаклы итеп сурәтли. Ул аны аяклары белән типкәли, таягы белән кыйнап карый, таптый, теткәләп бетерә әмма сындырып чыгара алмый. Әллә нишләп, Альберт Сафин турында уйласам, Толстой әсәреңдәге шушы күренеш күз алдыма килә. Ләкин, никтер, миңа аны кырау суккандыр кебек тоела.
Альберт белән без бергә тәгәрәшеп үскән малайлар түгел идек. Мәктәптә дә, югары уку йортларында да бергә укымадык. Без аның белән инде ир уртасы булгач, ул каләменә ныклык иңгән язучы, ә мин, сoңга калыбрак яза башлавым аркасында, тәртәгә күнекмәгән тай шикелле әле бер, әле икенче якка ыргылып, нәрсә язуымны, нәрсә турында һәм ничек язуымны да белмәгән чакта таныштык. Хәзер дә гаҗәпләнәм: әдәбият теориясе ягыннан әлифне таяк дип тә белмәгән, әдәби әсәрләр дөньясында бакырдан алтынны аермаган надан һәм беркатлы графоман белән ул нинди ихласлык белән, үзенә тиң күреп сөйләшә иде. Икебезнең дә бер үк заводта эшләвебез аркасында, безгә ничә мәртәбәләр төнката сөйләшеп утырырга туры килде. Гәрчә бу әңгәмәләребезнең берсенең дә ни турыда икәнлеген, нәрсәләр сөйләшкәнлегебезне хәтерләмәсәм дә, аның белән очраштырганы өчен, ул чиксез озын, ләкин бер мизгел кебек кенә үтеп киткән әңгәмәләребез өчен язмышыма һәм ул язмышны язган Раббыма рәхмәтле мин. Аның арабыздан китүе минем өчен зур югалту булды. Галим кешегә, муллага оеп намаз укучы, әмма чынлыкта намаз укуның рәтен белмәгән бәндә шикелле, бермәлгә мин кыйбланың кайсы якта икәнлеген югалттым. Әле менә хәзер дә, үзем шушы юлларны язып утырам, үземнең Альберттан киңәш сорыйсым килә. Һәм мин аның китабына үреләм.
"Ак сыерчык". "КАМАЗ" нәшрияты. Чаллы, 1994.
Укыйм, укыйм, җәйге челләдә озын юллар узып кибеккән, ниһаять, саф сулы салкын чишмәгә юлыккан, иреннәрен көмеш салкынлыктан аера алмаган сәяхәтче кебек, бер хикәядән икенчесенә күчәм, чишмә суы шифасының һәр йотым белән талгын гына бөтен тәнгә таралганын, тормыш мәшәкатьләре басымы астында тоныклана башлаган хисләремнең ачыкланганнан-ачыклана барганын, йөрәктә ниндидер таныш дулкынлану уянганын тоям.
Хак булса, Жюль Верн сиксән роман язган, диләр. Альберт Сафинның хикәяләре дә сиксәнгә тулмыйдыр. Хәер, Дәрдмәнднең- татар шигъриятенең иң якты йолдызларыннан берсе булган Дәрдмәнднең - сиксән шигыре бар микән? Аннары, Альбертның үзенең дә әйткәне бар иде:- Язучы үз гомерендә бер генә китап язарга-да мөмкин...
Бу сүзләрен ул миңа берничә тапкыр кабатлады. Нәрсә әйтергә теләде ул бу сүзләре белән? Моны мин әле хәзер генә аңладым шикелле. Хикмәт шунда ки, ул үзенең һәр язган хикәясенә, һәр җөмләсенә бик игътибарлы, җаваплы карый иде. Мәсәлән, бервакытны без аның белән "нормаль", сүзен хикәягә кертү уңышлымы, түгелме дип шактый бәхәсләшеп утырдык. Әйтик, "Ул нормаль кеше иде", яки "Ул номаль тормышта яши иде" дип язу хикәяне бизиме, әллә чүплиме? Әгәр чүпли икән, аны нинди татар сүзе белән алыштырырга? Яки татар телендә, татар җөмләсендә галәмәт тә еш очрый торган "булу" сүзеннән ничек котылырга? Беренче карашка пүчтәк кенә кебек тоелган әнә шундый проблемалар язучы алдында бихисап күп өелгән. Үз укучысын, мөхәррирне ихтирам иткән язучы буларак, ул үзенә, язган һәр җөмләсенә гаҗәеп дәрәҗәдә таләпчән иде.
Туктале, язучының үз-үзенә мондый таләпчәнлеге аның гап-гади, табигый халәте түгелме соң? Әгәр чүлмәкче чүлмәкләрен кыеш-мыеш итеп ясаса, аның ул иҗат җимешләре су салу белән җебеп төшсә, ул - чүлмәкче буламы соң? Әгәр балта остасы урындыкның дүрт тәпиен дүрт төрле итеп эшләсә, такталарын шомартмыйча, аның шырпылары утыра торган җиребезгә кадала башласа, яки утыру белән таралып төшсә, ул - балта остасы буламыни?! Үзен-үзе хөрмәт иткән остаз, мәгълүм ки, чиле-пешле әйберен кеше күзенә күрсәтмәс. Димәк, Альберт Сафин язу техникасы, грамоталылыгы ягыннан гап-гади остаз, "нормаль язучы" булган. Прусты, кайбер профессиональ язучыларда профессиональлек, "грамытлылык", гадирәк итеп әйтсәк, үз-үзенә таләпчәнлек җитенкерәми. Шуңа күрәдер дә, мөгаен, Альберт Сафинның язу осталыгы, башкалар белән чагыштырганда, калкурак булып күренә.
Билгеле, язу осталыгы, грамоталылык - язучы өчен алгы планда тора торган әйбер түгел. Әдәби әсәрдә иң әһәмиятлесе - сүз, ягъни фикер аша тудырылган сын, образ. Әйтергә теләгән фикерен әйтеп бирер өчен, төрле вакыйгаларны ул үзе дә уйлап чыгара ала. Сюжетны да үзе теләгәнчә боргаларга мөмкин. Ходай биргән талантың, язу осталыгың гына булсын.
Альбертның хикәяләрен күпләр кабул итә алмады, кайберәүләр аңламады. Чөнки ул без укып күнеккән "совет әдәбияты" кысаларында язмый иде. Ул кысаларга Альберт, бик,теләсә дә, сыя алмый иде. Чөнки аны совет халкының якты киләчәге түгел, ә бүгенге заманның изелгән, тәмам коллык халәтенә җиткерелгән, рухи ялкаулыктан бөтенләй мүкләнеп беткән бичара татарның каһәрләнгән язмышы борчый иде. Аның хикәяләренең каһарманнары шәһәр фатирының дүрт дивары арасында зәңгәр ут (телевизор) яктысыннан башка берни күрмичә, базда шыткан бәрәңге үрентесе кебек зәгыйфь вә нәфис. Алар әле "Уел"ларны, гармун тавышларын сагыналар, ләкин битлзлар, роллингстоузлар аларны инде беркайчан да үзләренең гипноз куәтеннән ычкындырмас.
Мескен татар... Йә Хода! Бу тәгъбирне соңгы елларда күпме әвәләдек без. Ләкин әле һаман да булса, үзебезнең ни дәрәҗәдә мескенлеккә, рухи гариплеккә, имансызлыкка, кыйбласызлыкка төшкәнебезне аңлап җиткермибез бугай әле. Ә Альберт моны күптән күргән, халкыбызның фаҗигасен күңеле, йөрәге аша кичереп күпме әрнүләр, ачынулар, күңел газаплары кичергән һәм аларны түкми-чәчми кәгазьгә төшергән. Аның әсәрләреннән әрнү-газаплар белән сугарылмаган бер генә хикәя, бер генә бит, хәтта, бер генә җөмлә дә табып булмыйдыр, мөгаен.
Кайберәүләр: "Альберт Сафинның аның үзенең язмышы бик фаҗигале булды бит, ул бит бар хикәяләрендә дә үзе турында язган, кешеләрнең күпчелеге андый мескен түгел", - диярләр. Әйе, беркайчан да гаилә җылысы күрмәгән, әдәбият түрәләре тарафыннан кагылган, читкә тибәрелгән, җитмәсә, бәдәни кимчелеге дә шактый күзгә ташланып торган кеше буларак, канәгать тук чырайлы, җитеш тормышлы кешеләр арасында ул үзен бик ялгыз хис иткәндер. "Ялгыз кешеләр төркеме" дип атый ул "Чегәннәр китеп бара" хикәясендә автобус тукталышында торучыларны. Ничек төгәл әйтелгән! Әйе, хәтта дуслары янында да Альберт, мөгаен, үзен ялгыз хис иткәндер. Чөнки ул башка чор, башка дөнья, башка үлчәм кешесе иде бит. Шуңа күрә, ул үзе турында язган, диючеләргә каршы бер сүз дә әйтеп булмый. Ләкин уйлый торган, үткәннәрне, киләчәкне әз генә күзаллый белә торган теләсә нинди гади кеше ул кичергән хисләрне кичермимени, ул үртәлгән шык-сызлыкларга үртәлмимени, аны рәнҗеткән кешелексезлек, битарафлык безне дә рәнҗетмимени? Шулай булгач, ул безнең барыбыз турында да язган түгелме соң?
Әдәбият шундый әйбер инде ул, роман яки хикәя укыйбызмы без, поэма яки шигырьме - күбрәк бәхетсез мәхәббәт, фаҗигале язмышлар белән очрашабыз. Шунысы үзенчәлекле, вакыйга никадәр аянычлырак булса, безгә әсәр шулкадәр көчлерәк тәэсир итә. Тигез мәхәббәт, бәхетле тормыш турында, гомумән, мәкалә генә язып була торгандыр.
Аннары, әдәбият тарихын, язучыларның тормыш юлын өйрәнә башласаң, тагын бер феноменаль күренешкә юлыгасың. Хәзерге заман әдипләрен генә түгел, хәтта хан сарайларында яшәгән шагыйрьләрне алсак та, без аларның, нәкъ геройлары шикелле үк, бик тә аянычлы язмышка ия булганлыкларын күрәбез. Мөгаен, бәхетле тормышта яшәгән язучы тарихка кереп калырдай әсәр яза да алмый торгандыр ул.
Әлбәттә, Альбертның бөтен тормышы - тоташ фаҗига, тоташ ялгызлык иде. Ләкин, әгәр төптәнрәк уйлап карасак, фаҗига аңарда түгел, ә тормышның, гомумән, совет яшәешенең үзендә бит. Альберт кебек үзенчәлекле, Ходай тәгалә тарафыннан чын язучы, тумыштан зыялы итеп яратылган кешеләр бу шыксыз социалистик җәмгыятьтә үзләрен ялган чәчәкләр төшерелгән обойлы, ясалма яктылык белән балкып торган, ләкин буш һәм салкын фатирга килеп эләккән күбәләк кебек хис итәләр.
"Күбәләк канатларын сирпеп куйды да очып китте: беравык тәрәзә янында җилфердәп торды, аннан, байтак кына аерыла алмый, лампочка тирәли бөтерелде, кинәт идәнгә төште, түшәмгә күтәрелде, ял итәр урын эзләгәндәй ишеккә тиеп-тиеп карады, янә ымсынып ялган ут янында эленеп торды һәм, ниһаять, стенага килеп сыенды: кызгылт-сары обойга хисапсыз күп ромашкалар төшерелгән иде.
Күбәләкне онытылган җиреннән борчып уятуына ул үкенеп куйды. Аны киредән учына аласы, ярдәмсез калган шушы җан иясен дымлы һавадан, күзне кисә торган ялган яктыдан һәм алдавыч яссы ромашкалардан коткарасы килеп китте. Ул үзен дә күбәләк итеп хис итә башлады. Дөресрәге, үзен аның урынына куеп карадыһәм күңелендә, чынлап та, күбәләк тойгылары уянды диярсең, ул күбәләк кичергәннәрне үзе кичергәндәй булды: нәкъ аның шикелле яңадан сәер һәм ят исләрне сизеп югалып калды, җансыз һәм салкын төсләрне күреп өметсезлеккә бирелде, чын һаваны, чын яктыны, болын исен, болын җылысын юксынды - күбәләк хәленә керүдән аңа һич кенә дә җиңеллек килмәде, киресенчә, алдану тойгысы яңадан әйләнеп кайтты, үкенү көчәйде. Бу бәләкәй җан иясе дә бит нәкъ аның шикелле үзе белән ни булганын аңламый интегә түгелме соң? Үзе куйган чәчәкнең чәчәк түгел икәнен аңламыйдыр. Гомерең буена очсаң да, стенадагы ромашкаларга барып җитү мөмкин түгелен дә белмидер. Көндез үк бу тартма фатирга килеп эләккәч тә бит, хәле беткәнче, тәрәзә пыяласына бәрелгәндер, үзен зәңгәр яктыга, җылыга, яфрак-үләннәргә табан очам дип алдангандыр һәм беркая да китә алмагандыр, кояш киткәч, караңгы төшкәч, яңгыр ява башлагач, җил чыккач та әле ул һаман очам дип уйлагандыр; киресенчә, каядыр ышыкланасы, посасы килсә дә, туктый алмый тышка омтылгандыр; аннары салкыннан канатлары авырайгандыр, гәүдәсе оегандыр; ул, язмышына буйсынгандыр да, тынып калгандыр..."
"Күбәләк" исемле хикәясеннән шушы юлларны укыганда, Зәңгәр Күбәләк образында мин Альбертның үзен, бигрәк тә аның соңгы көннәрен күргәндәй булам. Хәер, ул гынамыни? Без барыбыз да шушы соры, ясалма, һәр яктан таш дивар белән чолгап алынган төрмә-илдә, концлагерь-җәмгыятьтә, крепостное право заманыннан калган закуннар изүе астында яшәмибезмени?! Күбәләкнең Болынына кайтасы килгән кеби безнең дә бу Таш Җуңлины ташлап Чын Ватанга, Чын Татар Мохитына кайтасыбыз, рухыбыз белән бабаларыбыз рухына кушыласыбыз килмимени?! Безнең йөрәгебез дә, Альберт хикәясендәге Зәңгәр Күбәләк шикелле, ят дөнья диварларындагы ясалма матурлыкларга алданып арыгач, күзгә күренмәс пыялада бергәләнмимени?..
Мин тагын аның язу осталыгына, аның әдәби әсәр язуга мөнәсәбәте мәсьәләсенә әйләнеп кайтмакчы булам. Чөнки, ни генә әйтсәк тә, китапның укырлык булу-булмавы, сәнгатьлелек дәрәҗәсе, ахыр чиктә, барыбер, аның җиренә җиткереп язылуына бәйле.
"һәм менә яңадан беренче сентябрь - көзнең беренче бәйрәме килеп җитте" дип башланып китә аның "Язылмаган хикәя"се. Вагыйзь исемле егет гомере буе хикәя язарга хыяллана. Күңелендә аның шундый гүзәл фикерләр, сюжетлар бөтерелә, ләкин ул аларны гомере буе кәгазьгә төшерә алмый. Чөнки, әлеге беренче юлны язып куйганнан соң, аның артыннан киләчәк җөмләләр артык гади, артык прозаик килеп чыгалар, һәм хикәянең симфоник аһәңе, табигый агышы бозылыр кебек тоела аңа. "Аның халәте фикер йөртүдән битәр ләззәтле сагынуга, яисә илһамлы сөенүгә охшый иде". Егет, кулына каләмен алган саен, язып куйган әлеге беренче җөмлә тәэсирендә сәгатьләр буе тормыш, тормыштагы чын-чынлап уйнала торган уен турында уйланып утыра. То-ра-бара, ул үзенең инде бу хикәяне яза алмаячагын да аңлый. "Әмма, ничек кенә булса да, Вәгыйзь хикәя язу ниятеннән кире кайтмады. Теләгәне тормышка ашсын өчен, күңелен кузгатырлык бер вакыйга кирәк иде аңа. Тупасланган тойгыларын уятып, актарып ташлый торган тетрәнү, тәэсирләнү кичерде исә, ул бәян ителәсе вакыйгаларны яңадан бербөтен итеп күрер иде, янә каләме терелер иде һәм үз хикәясен - бу дөньяда фәкать ул гына тудыра ала торган әсәрне - һичшиксез язар иде".
Әйтергә кирәк, Чаллы язучылары арасында Альберт Сафин абруйлы шәхес иде. Юк, аны бервакытта да почетлы президиумнарга утыртмадылар, сәхнәгә дә менеп басканы булмады аның. Мактау кәгазьләре дә, орден-медальләр дә алмады ул. Хәтта СССР Язучылар берлеге таныклыгын да аңа Казаннан Рәшит Бәшәр кайтарып бирде. Язучылар арасында теге яки бу мәсьәләдә бәхәс яисә низаг чыкса, ул бер якка да кысылмас, күзләрен хәйләкәр, кысып, әмма гаять җитди кыяфәт белән тыңлап тик утырыр иде. Әгәр киңәш сорап мөрәҗәгать итмәсәләр, тәки бер кәлимә сүз әйтмичә кайтып китәр иде. Ләкин, бәхәсне тәмам хәл итәр өчен, аның фикерен белмичә мөмкин булмый иде. Аның сүзләре гади генә булыр иде, әмма шул гади генә сүзләр һәр ике якны да, гүя, йокысыннан уятып җибәрер һәм әле генә якага-яка килгән бәхәсчеләр, үзләренең никадәр ваклыкка төшүләрен, гади генә хакыйкатьне аңламауларын төшенерләр һәм, оялып, күзләрен түбән юнәлтерләр иде. Язган әсәрләре тәмам ботарлап ташланган, маңгайларына "графоман" ярлыгы чәпеп куелган яшь язучыларны да коткарып калганын беләм миң аның.
Альберт үлгәч, мин аны төштә күрдем. Мин аның бүлмәсендә, имеш, нәрсәдер эшләп йөрим. Үзенең көзге пәлтәсен кигән килеш Альберт кайтып керде дә, туп-туры түргә узды һәм өстәлдә, өстәл асты тартмаларында казына башлады.- Нәрсә эзлисең, Альберт? - дим.
- Язулар калган иде, Бәшәргә әйт әле, - ди. Шуннан соң минем янга килеп утырды.
- Ничек соң АНДА? - дим.
- Әйбәт болай, - ди тыныч кына, - тик, чит тел өйрәтеп бик җәфалыйлар...
Әлбәттә, икенче көнне үк мин бу төшне Рәшиткә сөйләдем.
- Әйе шул, - ди Бәшәр, - аның кулъязмалары калган булырга тиеш. Мин аларны һич кичекмәстән алып, басар өчен әзерләргә утырам.
Чынлап та, Рәшит аларны 1992 елның октябрендә үк әзерләп, җыюга тапшырды. КАМАЗда янгын чыкмаган булса, китап инде күптән дөнья күргән булыр иде.
Язучының архивын өйрәнү, аның мирасын тәртипкә китерү һәм китап итеп әзерләү җиңел эш түгел. Нәшриятның баш мөхәррире Вахит Имамовка да, әдәби бүлек мөхәррире Рәшит Бәшәргә дә, рәссам Илшат Фәррәховка да, дустыбыз Альберт Сафин белән кабат кавыштырганнары өчен бик рәхмәтле без - әдәбият сөючеләр.
Әйткәнемчә, Альберт күп мирас калдырмады. Тагын шуның хәтле яшәсә дә башкалар белән ярышып маташмас иде, дип уйлыйм. Чөнки ул бервакытта да хикәя булсын өчен генә хикәя язмады, китап өчен генә китап чыгармады. Күңелеңдә хикәя туган икән, аны кәгазьгә төшерүне ул намус эше санады, күңелендә тумаган, йөрәге аша актарылып чыкмаган әйберләр белән үзен көчләмәде. Әмма язган кадәресен ул йөрәкләргә уелып керерлек, татар хикәяләре, юк, бөтендөнья хикәяләр антологиясендә урын алырлык итеп эшләде. Аның иҗаты турында әле хезмәтләр язылыр, махсус диссертацияләр якланыр. Мин моңа ышанам.

Альберт Сафин

ТАШ УРМАНДА КҮБӘЛӘК


Альберт Сафин турында берничә сүз

Толстойның "Хаҗиморат"ын укыганда, бер деталь мине шаккатырган иде. Автор анда Хаҗиморатны һәм, гомумән, татарны шайтан таягы, ягъни, урысча әйткәндә, татарник үсемлеге белән чагыштыра. Юк, татарны ул шайтан таягына тиңләп көлми, киресенчә, гаҗәпләнеп һәм сокланып чагыштыра ул табигатьнең бу ике җимешен. Шайтан таягын ул әсәрендә чәнечкеле, ләкин горур, ямьсез һәм усал, ләкин нык сабаклы итеп сурәтли. Ул аны аяклары белән типкәли, таягы белән кыйнап карый, таптый, теткәләп бетерә әмма сындырып чыгара алмый. Әллә нишләп, Альберт Сафин турында уйласам, Толстой әсәреңдәге шушы күренеш күз алдыма килә. Ләкин, никтер, миңа аны кырау суккандыр кебек тоела.
Альберт белән без бергә тәгәрәшеп үскән малайлар түгел идек. Мәктәптә дә, югары уку йортларында да бергә укымадык. Без аның белән инде ир уртасы булгач, ул каләменә ныклык иңгән язучы, ә мин, сoңга калыбрак яза башлавым аркасында, тәртәгә күнекмәгән тай шикелле әле бер, әле икенче якка ыргылып, нәрсә язуымны, нәрсә турында һәм ничек язуымны да белмәгән чакта таныштык. Хәзер дә гаҗәпләнәм: әдәбият теориясе ягыннан әлифне таяк дип тә белмәгән, әдәби әсәрләр дөньясында бакырдан алтынны аермаган надан һәм беркатлы графоман белән ул нинди ихласлык белән, үзенә тиң күреп сөйләшә иде. Икебезнең дә бер үк заводта эшләвебез аркасында, безгә ничә мәртәбәләр төнката сөйләшеп утырырга туры килде. Гәрчә бу әңгәмәләребезнең берсенең дә ни турыда икәнлеген, нәрсәләр сөйләшкәнлегебезне хәтерләмәсәм дә, аның белән очраштырганы өчен, ул чиксез озын, ләкин бер мизгел кебек кенә үтеп киткән әңгәмәләребез өчен язмышыма һәм ул язмышны язган Раббыма рәхмәтле мин.Аның арабыздан китүе минем өчен зур югалту булды. Галим кешегә, муллага оеп намаз -укучы, әмма чынлыкта намаз укуның рәтен белмәгән бәндә шикелле, бермәлгә мин кыйбланың кайсы якта икәнлеген югалттым. Әле менә хәзер дә, үзем шушы юлларны язып утырам, үземнең Альберттан киңәш сорыйсым килә. Һәм мин аның китабына үреләм.
"Ак сыерчык". "КАМАЗ" нәшрияты. Чаллы, 1994.
Укыйм, укыйм, җәйге челләдә озын юллар узып кибеккән, ниһаять, саф сулы салкын чишмәгә юлыккан, иреннәрен көмеш салкынлыктан аера алмаган сәяхәтче кебек, бер хикәядән икенчесенә күчәм, чишмә суы шифасының һәр йотым белән талгын гына бөтен тәнгә таралганын, тормыш мәшәкатьләре басымы астында тоныклана башлаган хисләремнең ачыкланганнан-ачыклана барганын, йөрәктә ниндидер таныш дулкынлану уянганын тоям.
Хак булса, Жюль Верн сиксән роман язган, диләр. Альберт Сафинның хикәяләре дә сиксәнгә тулмыйдыр. Хәер, Дәрдмәнднең- татар шигъриятенең иң якты йолдызларыннан берсе булган Дәрдмәнднең - сиксән шигыре бар микән? Аннары, Альбертның үзенең дә әйткәне бар иде:- Язучы үз гомерендә бер генә китап язарга-да мөмкин...
Бу сүзләрен ул миңа берничә тапкыр кабатлады. Нәрсә әйтергә теләде ул бу сүзләре белән? Моны мин әле хәзер генә аңладым шикелле. Хикмәт шунда ки, ул үзенең һәр язган хикәясенә, һәр җөмләсенә бик игътибарлы, җаваплы карый иде. Мәсәлән, бервакытны без аның белән "нормаль", сүзен хикәягә кертү уңышлымы, түгелме дип шактый бәхәсләшеп утырдык. Әйтик, "Ул нормаль кеше иде", яки "Ул номаль тормышта яши иде" дип язу хикәяне бизиме, әллә чүплиме? Әгәр чүпли икән, аны нинди татар сүзе белән алыштырырга? Яки татар телендә, татар җөмләсендә галәмәт тә еш очрый торган "булу" сүзеннән ничек котылырга? Беренче карашка пүчтәк кенә кебек тоелган әнә шундый проблемалар язучы алдында бихисап күп өелгән. Үз укучысын, мөхәррирне ихтирам иткән язучы буларак, ул үзенә, язган һәр җөмләсенә гаҗәеп дәрәҗәдә таләпчән иде.
Туктале, язучының үз-үзенә мондый таләпчәнлеге аның гап-гади, табигый халәте түгелме соң? Әгәр чүлмәкче чүлмәкләрен кыеш-мыеш итеп ясаса, аның ул иҗат җимешләре су салу белән җебеп төшсә, ул - чүлмәкче буламы соң? Әгәр балта остасы урындыкның дүрт тәпиен дүрт төрле итеп эшләсә, такталарын шомартмыйча, аның шырпылары утыра торган җиребезгә кадала башласа, яки утыру белән таралып төшсә, ул - балта остасы буламыни?! Үзен-үзе хөрмәт иткән остаз, мәгълүм ки, чиле-пешле әйберен кеше күзенә күрсәтмәс. Димәк, Альберт Сафин язу техникасы, грамоталылыгы ягыннан гап-гади остаз, "нормаль язучы" булган. Прусты, кайбер профессиональ язучыларда профессиональлек, "грамытлылык", гадирәк итеп әйтсәк, үз-үзенә таләпчәнлек җитенкерәми. Шуңа күрәдер дә, мөгаен, Альберт Сафинның язу осталыгы, башкалар белән чагыштырганда, калкурак булып күренә.
Билгеле, язу осталыгы, грамоталылык - язучы өчен алгы планда тора торган әйбер түгел. Әдәби әсәрдә иң әһәмиятлесе - сүз, ягъни фикер аша тудырылган сын, образ. Әйтергә теләгән фикерен әйтеп бирер өчен, төрле вакыйгаларны ул үзе дә уйлап чыгара ала. Сюжетны да үзе теләгәнчә боргаларга мөмкин. Ходай биргән талантың, язу осталыгың гына булсын.
Альбертның хикәяләрен күпләр кабул итә алмады, кайберәүләр аңламады. Чөнки ул без укып күнеккән "совет әдәбияты" кысаларында язмый иде. Ул кысаларга Альберт, бик,теләсә дә, сыя алмый иде. Чөнки аны совет халкының якты киләчәге түгел, ә бүгенге заманның изелгән, тәмам коллык халәтенә җиткерелгән, рухи ялкаулыктан бөтенләй мүкләнеп беткән бичара татарның каһәрләнгән язмышы борчый иде. Аның хикәяләренең каһарманнары шәһәр фатирының дүрт дивары арасында зәңгәр ут (телевизор) яктысыннан башка берни күрмичә, базда шыткан бәрәңге үрентесе кебек зәгыйфь вә нәфис. Алар әле "Уел"ларны, гармун тавышларын сагыналар, ләкин битлзлар, роллингстоузлар аларны инде беркайчан да үзләренең гипноз куәтеннән ычкындырмас.
Мескен татар... Йә Хода! Бу тәгъбирне соңгы елларда күпме әвәләдек без. Ләкин әле һаман да булса, үзебезнең ни дәрәҗәдә мескенлеккә, рухи гариплеккә, имансызлыкка, кыйбласызлыкка төшкәнебезне аңлап җиткермибез бугай әле. Ә Альберт моны күптән күргән, халкыбызның фаҗигасен күңеле, йөрәге аша кичереп күпме әрнүләр, ачынулар, күңел газаплары кичергән һәм аларны түкми-чәчми кәгазьгә төшергән. Аның әсәрләреннән әрнү-газаплар белән сугарылмаган бер генә хикәя, бер генә бит, хәтта, бер генә җөмлә дә табып булмыйдыр, мөгаен.
Кайберәүләр: "Альберт Сафинның аның үзенең язмышы бик фаҗигале булды бит, ул бит бар хикәяләрендә дә үзе турында язган, кешеләрнең күпчелеге андый мескен түгел", - диярләр. Әйе, беркайчан да гаилә җылысы күрмәгән, әдәбият түрәләре тарафыннан кагылган, читкә тибәрелгән, җитмәсә, бәдәни кимчелеге дә шактый күзгә ташланып торган кеше буларак, канәгать тук чырайлы, җитеш тормышлы кешеләр арасында ул үзен бик ялгыз хис иткәндер. "Ялгыз кешеләр төркеме" дип атый ул "Чегәннәр китеп бара" хикәясендә автобус тукталышында торучыларны. Ничек төгәл әйтелгән! Әйе, хәтта дуслары янында да Альберт, мөгаен, үзен ялгыз хис иткәндер. Чөнки ул башка чор, башка дөнья, башка үлчәм кешесе иде бит. Шуңа күрә, ул үзе турында язган, диючеләргә каршы бер сүз дә әйтеп булмый. Ләкин уйлый торган, үткәннәрне, киләчәкне әз генә күзаллый белә торган теләсә нинди гади кеше ул кичергән хисләрне кичермимени, ул үртәлгән шык-сызлыкларга үртәлмимени, аны рәнҗеткән кешелексезлек, битарафлык безне дә рәнҗетмимени? Шулай булгач, ул безнең барыбыз турында да язган түгелме соң?
Әдәбият шундый әйбер инде ул, роман яки хикәя укыйбызмы без, поэма яки шигырьме - күбрәк бәхетсез мәхәббәт, фаҗигале язмышлар белән очрашабыз. Шунысы үзенчәлекле, вакыйга никадәр аянычлырак булса, безгә әсәр шулкадәр көчлерәк тәэсир итә. Тигез мәхәббәт, бәхетле тормыш турында, гомумән, мәкалә генә язып була торгандыр.
Аннары, әдәбият тарихын, язучыларның тормыш юлын өйрәнә башласаң, тагын бер феноменаль күренешкә юлыгасың. Хәзерге заман әдипләрен генә түгел, хәтта хан сарайларында яшәгән шагыйрьләрне алсак та, без аларның, нәкъ геройлары шикелле үк, бик тә аянычлы язмышка ия булганлыкларын күрәбез. Мөгаен, бәхетле тормышта яшәгән язучы тарихка кереп калырдай әсәр яза да алмый торгандыр ул.
Әлбәттә, Альбертның бөтен тормышы - тоташ фаҗига, тоташ ялгызлык иде. Ләкин, әгәр төптәнрәк уйлап карасак, фаҗига аңарда түгел, ә тормышның, гомумән, совет яшәешенең үзендә бит. Альберт кебек үзенчәлекле, Ходай тәгалә тарафыннан чын язучы, тумыштан зыялы итеп яратылган кешеләр бу шыксыз социалистик җәмгыятьтә үзләрен ялган чәчәкләр төшерелгән обойлы, ясалма яктылык белән балкып торган, ләкин буш һәм салкын фатирга килеп эләккән күбәләк кебек хис итәләр.
"Күбәләк канатларын сирпеп куйды да очып китте: беравык тәрәзә янында җилфердәп торды, аннан, байтак кына аерыла алмый, лампочка тирәли бөтерелде, кинәт идәнгә төште, түшәмгә күтәрелде, ял итәр урын эзләгәндәй ишеккә тиеп-тиеп карады, янә ымсынып ялган ут янында эленеп торды һәм, ниһаять, стенага килеп сыенды: кызгылт-сары обойга хисапсыз күп ромашкалар төшерелгән иде.
Күбәләкне онытылган җиреннән борчып уятуына ул үкенеп куйды. Аны киредән учына аласы, ярдәмсез калган шушы җан иясен дымлы һавадан, күзне кисә торган ялган яктыдан һәм алдавыч яссы ромашкалардан коткарасы килеп китте. Ул үзен дә күбәләк итеп хис итә башлады. Дөресрәге, үзен аның урынына куеп карадыһәм күңелендә, чынлап та, күбәләк тойгылары уянды диярсең, ул күбәләк кичергәннәрне үзе кичергәндәй булды: нәкъ аның шикелле яңадан сәер һәм ят исләрне сизеп югалып калды, җансыз һәм салкын төсләрне күреп өметсезлеккә бирелде, чын һаваны, чын яктыны, болын исен, болын җылысын юксынды - күбәләк хәленә керүдән аңа һич кенә дә җиңеллек килмәде, киресенчә, алдану тойгысы яңадан әйләнеп кайтты, үкенү көчәйде. Бу бәләкәй җан иясе дә бит нәкъ аның шикелле үзе белән ни булганын аңламый интегә түгелме соң? Үзе куйган чәчәкнең чәчәк түгел икәнен аңламыйдыр. Гомерең буена очсаң да, стенадагы ромашкаларга барып җитү мөмкин түгелен дә белмидер. Көндез үк бу тартма фатирга килеп эләккәч тә бит, хәле беткәнче, тәрәзә пыяласына бәрелгәндер, үзен зәңгәр яктыга, җылыга, яфрак-үләннәргә табан очам дип алдангандыр һәм беркая да китә алмагандыр, кояш киткәч, караңгы төшкәч, яңгыр ява башлагач, җил чыккач та әле ул һаман очам дип уйлагандыр; киресенчә, каядыр ышыкланасы, посасы килсә дә, туктый алмый тышка омтылгандыр; аннары салкыннан канатлары авырайгандыр, гәүдәсе оегандыр; ул, язмышына буйсынгандыр да, тынып калгандыр..."
"Күбәләк" исемле хикәясеннән шушы юлларны укыганда, Зәңгәр Күбәләк образында мин Альбертның үзен, бигрәк тә аның соңгы көннәрен күргәндәй булам. Хәер, ул гынамыни? Без барыбыз да шушы соры, ясалма, һәр яктан таш дивар белән чолгап алынган төрмә-илдә, концлагерь-җәмгыятьтә, крепостное право заманыннан калган закуннар изүе астында яшәмибезмени?! Күбәләкнең Болынына кайтасы килгән кеби безнең дә бу Таш Җуңлины ташлап Чын Ватанга, Чын Татар Мохитына кайтасыбыз, рухыбыз белән бабаларыбыз рухына кушыласыбыз килмимени?! Безнең йөрәгебез дә, Альберт хикәясендәге Зәңгәр Күбәләк шикелле, ят дөнья диварларындагы ясалма матурлыкларга алданып арыгач, күзгә күренмәс пыялада бергәләнмимени?..
Мин тагын аның язу осталыгына, аның әдәби әсәр язуга мөнәсәбәте мәсьәләсенә әйләнеп кайтмакчы булам. Чөнки, ни генә әйтсәк тә, китапның укырлык булу-булмавы, сәнгатьлелек дәрәҗәсе, ахыр чиктә, барыбер, аның җиренә җиткереп язылуына бәйле.
"һәм менә яңадан беренче сентябрь - көзнең беренче бәйрәме килеп җитте" дип башланып китә аның "Язылмаган хикәя"се. Вагыйзь исемле егет гомере буе хикәя язарга хыяллана. Күңелендә аның шундый гүзәл фикерләр, сюжетлар бөтерелә, ләкин ул аларны гомере буе кәгазьгә төшерә алмый. Чөнки, әлеге беренче юлны язып куйганнан соң, аның артыннан киләчәк җөмләләр артык гади, артык прозаик килеп чыгалар, һәм хикәянең симфоник аһәңе, табигый агышы бозылыр кебек тоела аңа. "Аның халәте фикер йөртүдән битәр ләззәтле сагынуга, яисә илһамлы сөенүгә охшый иде". Егет, кулына каләмен алган саен, язып куйган әлеге беренче җөмлә тәэсирендә сәгатьләр буе тормыш, тормыштагы чын-чынлап уйнала торган уен турында уйланып утыра. То-ра-бара, ул үзенең инде бу хикәяне яза алмаячагын да аңлый. "Әмма, ничек кенә булса да, Вәгыйзь хикәя язу ниятеннән кире кайтмады. Теләгәне тормышка ашсын өчен, күңелен кузгатырлык бер вакыйга кирәк иде аңа. Тупасланган тойгыларын уятып, актарып ташлый торган тетрәнү, тәэсирләнү кичерде исә, ул бәян ителәсе вакыйгаларны яңадан бербөтен итеп күрер иде, янә каләме терелер иде һәм үз хикәясен - бу дөньяда фәкать ул гына тудыра ала торган әсәрне - һичшиксез язар иде".
Әйтергә кирәк, Чаллы язучылары арасында Альберт Сафин абруйлы шәхес иде. Юк, аны бервакытта да почетлы президиумнарга утыртмадылар, сәхнәгә дә менеп басканы булмады аның. Мактау кәгазьләре дә, орден-медальләр дә алмады ул. Хәтта СССР Язучылар берлеге таныклыгын да аңа Казаннан Рәшит Бәшәр кайтарып бирде. Язучылар арасында теге яки бу мәсьәләдә бәхәс яисә низаг чыкса, ул бер якка да кысылмас, күзләрен хәйләкәр, кысып, әмма гаять җитди кыяфәт белән тыңлап тик утырыр иде. Әгәр киңәш сорап мөрәҗәгать итмәсәләр, тәки бер кәлимә сүз әйтмичә кайтып китәр иде. Ләкин, бәхәсне тәмам хәл итәр өчен, аның фикерен белмичә мөмкин булмый иде. Аның сүзләре гади генә булыр иде, әмма шул гади генә сүзләр һәр ике якны да, гүя, йокысыннан уятып җибәрер һәм әле генә якага-яка килгән бәхәсчеләр, үзләренең никадәр ваклыкка төшүләрен, гади генә хакыйкатьне аңламауларын төшенерләр һәм, оялып, күзләрен түбән юнәлтерләр иде. Язган әсәрләре тәмам ботарлап ташланган, маңгайларына "графоман" ярлыгы чәпеп куелган яшь язучыларны да коткарып калганын беләм миң аның.
Альберт үлгәч, мин аны төштә күрдем. Мин аның бүлмәсендә, имеш, нәрсәдер эшләп йөрим. Үзенең көзге пәлтәсен кигән килеш Альберт кайтып керде дә, туп-туры түргә узды һәм өстәлдә, өстәл асты тартмаларында казына башлады.- Нәрсә эзлисең, Альберт? - дим.
- Язулар калган иде, Бәшәргә әйт әле, - ди. Шуннан соң минем янга килеп утырды.
- Ничек соң АНДА? - дим.
- Әйбәт болай, - ди тыныч кына, - тик, чит тел өйрәтеп бик җәфалыйлар...
Әлбәттә, икенче көнне үк мин бу төшне Рәшиткә сөйләдем.
- Әйе шул, - ди Бәшәр, - аның кулъязмалары калган булырга тиеш. Мин аларны һич кичекмәстән алып, басар өчен әзерләргә утырам.
Чынлап та, Рәшит аларны 1992 елның октябрендә үк әзерләп, җыюга тапшырды. КАМАЗда янгын чыкмаган булса, китап инде күптән дөнья күргән булыр иде.
Язучының архивын өйрәнү, аның мирасын тәртипкә китерү һәм китап итеп әзерләү җиңел эш түгел. Нәшриятның баш мөхәррире Вахит Имамовка да, әдәби бүлек мөхәррире Рәшит Бәшәргә дә, рәссам Илшат Фәррәховка да, дустыбыз Альберт Сафин белән кабат кавыштырганнары өчен бик рәхмәтле без - әдәбият сөючеләр.
Әйткәнемчә, Альберт күп мирас калдырмады. Тагын шуның хәтле яшәсә дә башкалар белән ярышып маташмас иде, дип уйлыйм. Чөнки ул бервакытта да хикәя булсын өчен генә хикәя язмады, китап өчен генә китап чыгармады. Күңелеңдә хикәя туган икән, аны кәгазьгә төшерүне ул намус эше санады, күңелендә тумаган, йөрәге аша актарылып чыкмаган әйберләр белән үзен көчләмәде. Әмма язган кадәресен ул йөрәкләргә уелып керерлек, татар хикәяләре, юк, бөтендөнья хикәяләр антологиясендә урын алырлык итеп эшләде. Аның иҗаты турында әле хезмәтләр язылыр, махсус диссертацияләр якланыр. Мин моңа ышанам.

Әхмәт ДУСАЙЛЫ
"Аргамак" журналы № 9, 1994.

"Аргамак" журналы № 9, 1994.


© Әхмәт Дусайлы студиясе 2007-2013