Бүген Әдипләр: Ш.Садретдинов. Тирән эз
   
  |   Ташларны җыяр вакыт...  |  



Башка проектлар


Аргамак журналы битләреннән
Зөлфәт cайты
Кадыйр Сибгат сәхифәсе
Гүзәллек дөньясында
Наис Гамбәр сайты
Мизхәт Хәбибуллин сәхифәсе
Айдар Хәлим сәхифәсе
Фәүзия Бәйрәмова. Халык үзе хөкем итәр (Сталинның явыз сәясәте сәбәпле һәлак булган һәм газап күргән милләттәшләремә багышлыйм.)
Барый Ислам
Tатар телендәге гарәп-фарсы алынмалары
Татар сайтлары
Мөҗәһит сәхифәсе
Әхмәт Дусайлының рәсми сәхифәсе
Дусай авылы сайты
Мәдүнәнең рәсми сәхифәсе

Безнең дуслар


Якупова Йолдыз сайты
Белем җәүһәрләре-2010 I Халыкара интернет-проектлар бәйгесе

Фәрит Вафин сайты
Сорагыз - җавап бирәбез

Безнең рейтинг


PR-CY.ru

"P" хәрефенә язмалар

Рәшит Бәшәр. КЕШЕ БУЛЫП КАЛЫР ӨЧЕН... (Мирһади Разов)
Зөмәрә ҖИҺАНШИНА. Якташым турында берничә сүз (Рифә Рахман)
Гөлүсә ГӘРӘЕВА. Каләм гомер озайта (Рифә Рахман)
Рөстәм ГАЛИБӘК. Рифә апа (Рифә Рахман)
Нурзилә НОТФУЛЛИНА. Әйдә, халыкка хезмәткә! (Рифә Рахман)
Наис ГАМБӘР. ӘДӘБИЯТ ХАДИМЕ (Исмәгыйль Рәмиев турында)
Ш.Садретдинов. Сәгыйть Рәмиев.— Кит.: Татар әдәбияты тарихы: 3 том. Казан, 1986, 172—14 б.
Ш.Садретдинов. Сәгыйть Рәмиев һәм патша жандармериясе
Илшат Вәлиулла. ШАГЫЙРЬНЕҢ ҖАН ЭЗЛӘНҮЕ (С.Рәмиев турында)
Чулпан ЗАРИПОВА-ЧЕТИН. ТОРМЫШ ГАЗАПЛАРЫ (С.Рәмиев турында)
Таһир ШӘРӘФЕТДИНОВ. Чагыл тау сагына (Сөббух Рәфыйков)
Миләүшә Шәяхмәтова. ИЛ МӘШӘКАТЕ, ХАЛЫК МОҢЫ (Гәрәй Рәхим турында)
Дания Заһидуллина. Гали Рәхим: милләт өчен яшәү үрнәге
Александр Филиппов. ГӨРГӨРИ (Гәрәй Рәхим турында)
Гәрәй Рәхим турында каләмдәшләре
Марсель Галиев. Чын исеме - Гөргери...
Р.Бәшәр. Шөгерләргә барам әле... (Җәмит Рәхимов турында)
Лилия Хөснетдинова. "Батырша"да тарихи чынбарлык (Җәмит Рәхимов иҗаты)
Кыям МИҢЛЕБАЕВ. Батыршалар токымыннан ул (Җәмит Рәхимов иҗаты)
Нурфия ЙОСЫПОВА. БАЛАЧАККА СӘЯХӘТ (Бикә Рәхимова. Җайдак малай. —Казан: «Мәгариф» нәшр.,2007.)
3иннур МАНСУРОВ. "МӨМКИН" БЕЛӘН "ТҮГЕЛ" АРАСЫ (Әхмәт Рәшит турында)
Әхмәт Рәшитов: "Иҗатыма бәйләнүчеләр күп булды" A Ә Б B Г Д E Җ З И К Л M Н Р C T У Ф X Ч Ш Ю Я Һ
Шәйхи САДРЕТДИНОВ

Сәгыйть Рәмиев һәм патша жандармериясе


Сәгыйть Рәмиев
Мөхәрририяттән.
Укучыларыбыз хәтерли торганнардыр, журналыбызның 1992 нче ел, 2-5 нче саннарында Г.Мансуровның "Татар провокаторлары" дигән язмасын бастырып чыгарган идек. Әлеге язма укучыларыбызда зур кызыксыну тудырды, аның журнал битләрендә урын алуы, әдәбият тарихында кайбер бәхәсле нәрсәләрнең булуын тагын бер тапкыр искәртте. Шундыйларның берсе - күренекле татар шагыйре Сәгыйть Рәмиевнең язмышы. Г.Мансуров үзенең китабында С.Рәмиевне патша хакимиятенә хезмәт итүче, намусын югалткан әдип итеп күрсәтә.
Язма басылып чыгып, озак та үтмичә, редакциягә галим Шәйхи Садретдиновның бу мәсьәләгә ачыклык кертә торган мәкаләсе килеп керде. Без бу мәкаләне тиз арада дөньяга чыгарырга омтылсак та, журналда урын кысанкылыгы, авыр икътисади хәлләрдән чыгу юлын эзләп, кайбер саннарны аерым шәһәр, коллективларга багышлау сәбәпле, мәкалә тиз генә дөнья күрә алмады. Без автордан түбәнчелек белән гафу үтенәбез һәм мәкаләне укучылар хөкеменә тәкъдим итәбез. Соң булса да, уң булсын!


Әдәбиятыбыз классигы, шагыйрь, милли-мөдөни хәрәкәтнең якты йолдызларыннан берсе Сәгыйть Рәмиевнең исеме Гасыйм Мансуровның "Татар провокаторлары" китабына хаксыз рәвештә, авторның ул чакта "үтә кызыл" позициядән торып, Гаяз Исхакый кебек эшлеклеләргә, "таңчыларда тискәре мөнәсәбәтеннән чыгып, архив документларын тиешенчә өйрәнмичә, үз вакытындагы матбугат материалларын бөтенләй исәпкә дә алмыйча кертелгән. Төрле шәһәрләрдәге күпсанлы архив һәм матбугат материаллары исә атаклы шагыйрь, журналист һәм җәмәгать эшлеклесенең туктаусыз эзәрлекләнгәнлеге, шәһәрдән шәһәргә куылып йөрүе, жандармерия белән "бәйләнешләренең озын һәм катлаулы, шомлы тарихы булганлыгы турында сөйлиләр. Бу мәсьәләләр фәнни әдәбиятта теге яки бу дәрәҗәдә яктыртылган иде инде. Шуңа күрә без, Казан, Санкт-Петербург, Әстерхан, Уфа шәһәрләрендәге губернаторлар, полиция, жандармерия, Эчке эшләр министрлыгы, матбугат эшләре буенча Башидарә, цензура комитетлары һ.б. оешмаларның архивларында "Уфа губернасы Стәрлетамак шәһәре мещаны Сәгыйдулла Лотфулла улы Рәмиев" турында сакланган бик күп төрле документларның барысын да җентекләп шәрехләмәстән, төп моментларга гына тукталабыз.

Мәгълүм булганча, С.Рәмиев 1906 елда Казанда, Гаяз Исхакый, Фуад Туктаров һ.б. революцион рухлы яшьләр (нигездә cоциалист-революционерлар йогынтысындагы төркем) белән бергә, "Таң йолдызы" газетасын оештыруда актив катнашып, аның редакторы була.
Булмас артык олуг бер эш
Илгә хезмәт итүдән;
Илгә хезмәт хөрмәтенә
Үскән җирдән китүдән, -
дип матбугат һәм әдәбият мәйданына чыга. Патша самодержавиесен бетереп, илдә демократик идарә урнаштыру, социаль һәм милли азатлык идеяләрен алга сөргән бу газетаның күп кенә саннары конфискацияләнә, редакторы С.Рәмиев судка бирелә, тентүләр үткәрелеп, кулга алынып, беркадәр ялгыз камерада утырып та чыга. С.Рәмиев суд тарафыннан акланса да, Казан губернаторы М.В.Стрижевский күрсәтмәсе белән "Таң йолдызы" ябыла (дөресрәге: революцион юнәлештәге бу һәм башка газеталар басыла торган И.Ермолаева типографиясе пичәтләп алына). Шуннан соң, 1907 елда, С.Рәмиев "Таң мәҗмугасы", "Тавыш" газеталарын чыгаруда якыннан торып катнаша, әмма бу басмалар да, чыккан бер саны конфискацияләнеп, тиз арада тыелалар. Гаяз Исхакый Архангел губернасына сөргенгә җибәрелә, С.Рәмиев полиция-жандармерия күзеннән кача-поса ярымлегаль хәлдә йөри.

Унынчы елларда азатлык хәрәкәтләренең кабат кузгалуыннан, мөселман халыкларының милли җанлануыннан курыккан патша хөкүмәте төрле кисәтү чаралары күрә, панисламизмга каршы көрәш эзәрлекләү сылтавы белән татар мәдрәсәләренә, китапханә, нәшриятларга, мәгърифәт учакларына һөҗүмнәр ясала, язучылар эзәрлекләнә.

1912 ел башларында Эчке эшләр министрлыгы Казан цензура комитетына "Таң йолдызы" газетасын яңадан тикшереп чыгарга күрсәтмә җибәрә. Тикшерү, мәкаләләрне русчага тәрҗемә итүләр нәтиҗәсендә, газетаның егермегә якын санына арест салына, тыелган әдәбият исемлегенә кертелә. Казандагы суд һәм жандармерия органнары С.Рәмиевне эзли башлыйлар.

Мәрхүм Исмәгыйль ага Рәмиевнең "Йолдыз" газетасыннан китергән мәгълүматына караганда, 1912 елда Уфа жандармериясе һәм полиция "Шөрекъ"типографиясендә һәм "Кәримов-Хөсәенов ширкәте" китап кибетендә тентү ясап, М.Гафуриның "Яшь гомерем", "Тукаев шигырьләренең 4нче кисәге"н, "Сәгыйть Рәмиев шигырьләре"н бетен тиражы белән конфискацияләгән.

1910 елның җәеннән С.Рәмиев Әстерханда "Идел" газетасында (нашире һәм мөхәррире Габдерахман мулла Гомәров) сәркәтип булып эшли. Бу шәһәрдә сөргендә булган өзербайҗан революционеры, табип, әдип Нәриман Нәриманов белән якыннан аралашып, иҗтимагый-мәдәни тормышта актив катнаша. Бу вакытларда инде Әстерхандагы хакимият органнары да С.Рәмиев эшчәнлеге белән мөстәкыйль кызыксыналар. Аның "Идел"дә Н.Мәриманов турындагы мәкаләләре, шулай ук "хөкүмәткә каршы характердагы" башка материаллар чиновниклар, демосчылар күзеннән читтә калмый.

Әстерхандагы милли демократик көчләр халыкның аңын уятуда туберкулезга каршы массовой чара буларак үткәрелгән "Ак чәчәк" бәйрәмнәрен, "Халык университеты" дөресләрен, әдәби ахшамнар, спектакльләр кебек легаль чаралардан киң файдаланалар. Н.Нәриманов белән берлектә С.Рәмиев мондый чараларны оештыруда, газета аша пропагандалауда турыдан-туры катнаша, ачык һәм яшерен үткәрелгән җыелышларда була.

1913 елның 26 январенда Әстерхан губернаторы жандарм идарәсе начальнигына җибәргән "Ашыгыч. Яшерен", дигән билге салынган кәгазендә болай дип яза: "Үткән елның 13 декабренда 6317 номерлы отзыв булу сәбәпле, Сез Галиҗәнабтән миңа хәбәр итүегезне үтенәм: Гомәров, Рәмиев, Яһүдин, Байбеков һәм Наратаев дигән мөселманнарның Сезнең тарафтан сизеп алынган эшчәнлеге нинди рәвештә булды? Аларның агитациясенең нәтиҗәләре нинди һәм җирле мөселманнарның бу пропагандистларга мөнәсәбәте ничек?"

Әстерхан губернаторы 1913 елның 21 мартында губерна жандарм идарәсе начальнигына: "Мәсьәләнең асылын тикшерергә һәм соңыннан нәтиҗәсен миңа хәбәр итәргә", - дип күрсәтмә бирә. Жандарм идарәсе начальнигы, С.Рәмиевнең электөге эшләре белән дә кызыксынып, аның "сәяси ышанычлылыгы" хакында мәгълүматлар сорап, "үтә яшерен" үтенечләр белән Уфа һәм Казан жандарм идарәләре начальникларына мөрәҗәгать итә.

Уфадан "мәгълүматлар юк" дигән кәгазь килә. Казан губерна жандарм идарәсе начальнигы исә, 1913 елның 12 маенда Әстерханга җибәргән җавабында, 1907 елның январенда "Таң йолдызы" редакциясендә тентү үткәрелгәнлеге, җинаятьчел брошюралар, воззваниеләр, аларны бастыру турында типография белән язышу документлары табылуы, редактор Сәгыйть Рөмиевнең дәүләт җинаяте эшләгәнлеге, жандарм идарәсенә чакыртылырга тиеш булып та, ул вакытта Казаннан китеп юкка чыгуы (в то время скрылся из Казани) хакында хәбәр итә.

Татарстан дәүләт архивында М.Мөһдиев тапкан документларга һәм аның язып чыгуына караганда, полиция департаментының таләбе буенча Әстерхан шәһәр полициясе С.Рәмиевтә тентү ясый, татарча китапларын, кулъязмаларын экспертизага җибәрә. Мәдрәсәләрдә тентү вакытында һәр шәкертнең диярлек дәфтәрендә очраган Г.Тукай, С.Рәмиев, М.Гафури шигырьләрен дә экспертлар русчага тәрҗемә итәләр. С.Рәмиевнең "Таң вакыты" дигән шигыре революцион народниклар настроениесен чагылдыра дип бәяләнә.

"Идел" газетасының нашире һәм рәсми мөхәррире Г.Гомәров һәм С.Рәмиев турында тикшерүләр үткәрү, мәгълүматлар җыю нәтиҗәсендә, Әстерхан губерна жандарм идарәсе начальнигы полковник Федоренко, ниһаять, бу хакта махсус "Карар" ("Постановление") чыгара. Г.Гомәров, дип яза ул әлеге документта, "администрация тарафыннан сөргенгә сөрелгән татарлар белән даими аралаша. Аның тарафыннан чыгарыла торган "Идел" ("Волга") газетасында үз тирәсенә сәяси ышанычсызлыгы белән танылган хезмәттәшләр җыя, мәсәлән, Казанда чыгарылган һәм ябылган "Таң" дигән революцион татар газетасының элекке редакторы Сәгыйть Рэмиев шундый кеше. (...)"

Эчке эшләр министры 1914 елның 13 январенда Г.Гомәровны дүрт елга сөргенгә озату турында карар чыгара. Шушы елның 1 февралендә Г.Гомәров городовой сагы астында Әстерханнан сөрелә. "Идел" ябыла, С.Рөмиевкө дә Әстерханнан бер атна эчендә чыгып китәргә боерыла.

Шагыйрь Уфа кызлар гимназиясеннән килгән яшь укытучы Бану Әюповага әле яңарак кына өйләнгән (1913 елның 5 декабрендә), туйларын бөтен Әстерхан зыялылары, киң җәмәгатьчелек бик зурлап үткәргән була. Бу турыда күп кенә газеталарда хәбәрләр һәм котлаулар да басыла.

"Ләкин безнең бәхетле тормышыбыз озак дәвам итә алмады, - дип яза Бану Ромиева. - Бергә тора башлавыбызга өч ай булганда, 1914 елның март башында Сәгыйть өйгә бик борчылып кайтты һәм, бүген "Идел"нең соңгы санын конфискацияләделәр, диде. Өйгә тентү килүне көтеп, без аның кулъязмаларын, язышкан хатларын, китапларын күздән кичерә башладык. Күп нәрсә сайлап алып яндырылды.

Бану ханымның безгә сөйләвенә караганда, яндырылган кәгазьләр арасында С.Рәмиев белән Г.Исхакый, Г.Тукай, Г.Ибраһимов һ.б. әдипләр, җәмәгать эшлеклеләре язышкан хатлар да бик күп була.

Хатынын уку елы тәмамланганчы Әстерханда калдырып, шагыйрь аның туган ягына - Уфага юнәлә. Биредә ул земство тарафыннан оештырылган "Уфимский сельскохозяйственный журнал" диген басманы тәрҗемә итеп, татарча чыгарып бара. М.Гафури, Г.Ибраһимов һ.б. әдипләр белән якыннан аралашып, әдәби-мәдәни хәрәкәттә актив катнаша. Поэтик иҗат эшчәнлеге дә җанланып китә. Шагыйрь Уфа халкының ихлас хөрмәтен һәм мәхәббәтен казана. Ләкин С.Рәмиевнең Казандагы һәм Әстерхандагы "гөнаһлары" аны Уфада да эзләп таба, әлбәттә. Чөнки төрле губерна жандарм, полиция идарәләре "үтә яшерен" рәвештә үзара хәбәрләшеп, язышып торганнар. Шагыйрьнең биредәге эшчәнлеге дә игътибарсыз калмый.

Беренче бөтендөнья сугышы башлангач, прогрессив эшлеклеләрне, милли мөдени-иҗгимагый хәрәкәт көчләрен эзәрлекләү тагын да көчәя, тагын да куркынычрак төс ала. Жандармерия, сорау алуга чакыртулар, янау һәм куркытулар юлы белән, С.Ремиевне хәтта яшерен агент итәргә маташа. Жандармнар шагыйрьне үзләренә хезмәт иттерә алмыйлар. Алда әйтелгәнчә, бу мәсьәлә фәндә аңлатылды инде. Әмма ул үз вакытында (кайбер очракларда соңыннан да) шагыйрьнең исеме, аның намусы тирәсендәге төрле имеш-мимеш һәм шау-шуларга сәбәп була.

"Бервакыт Сәгыйть эштән гаять үзгәреп кайтып керде, - дип яза Б.Рәмиева. - "Ни булды?" - дигән соравыма ул: "Бану, син ышанма! Нахак бәла ягып сөйлиләр. Мин аңдый кеше түгел. Имеш, провокаторлар исемлегендә хисап ителгәнмен! Бу ничек итеп шулай булырга мөмкин - үзем дә белмим", - ди. Ә үзе сабый бала кебек елый. Аның мондый халәте мине дә хафага салды һәм гаҗәпләндерде дә. Аның шундый хәлдә елап утыруын беренче мәртәбә күрүем иде. "Провокатор" дигән сүзне мин, үзе өчен бернинди изге нәрсә булмаган түбән җанлы кеше дип, әле Әстерханда чакта ук Сәгыйтьтән һәм аның иптәшләреннән бер учитель турында сөйләгәннәрен, аңардан сак булырга кушканнарын ишеткәнем бар иде» Бу ничек брлай булган соң?. Кайбер нәрсәләр минем дә исемә төште. Бервакыт, аен төгәл хәтерләмим, 1915 елның азагымы, 1916 елның башы идеме икән, безнең фатирга полицейский килеп керде, Сәгыйтькә полициягә барырга повестка алып килгән иде. Ул анда барып кайтты.

Өйгә каткач, Сәгыйть татар-башкорт зыялылары арасында панисламизм хәрәкәте бармы, дип сорашуларын, язып китерергә кушуларын сөйләде. Ул язды, язганын миңа укыды. Аның төп эчтәлеге Уфа зыялылары арасында бернинди панисламизм хәрәкәте юк диюдән гыйбарәт иде. Шуннан соң ул киңәшү өчен "Тормыш" газетасы редакциясенә, мөхәррир Закир Кадыйрм янына чыгып китте. Аннан соң ул кәгазен Сәгыйть полициягә илткәнме, юкмы, анысын хәтерләмим. Ул чагында әлеге нәрсә шуның белән онытылган иде".

Бу мәсьәлә 1917 елда ук жандарм идарәсе документларын тикшерү комиссиясе тарафыннан җентекләп өйрәнелеп, аңа нигезле ачыклык кертелә. Монда без шулай ук бу эшләрне тикшерүдә катнашкан Галимҗан Ибраһимовның хезмәтен һәм үз шаһитлыгын тәкъдир итәргә тиешбез. 1917 елның 22 апрелендә үп ул "Ирек" газетасында "Сәгыйть Рәмиев мәсьәләсе" дигән мәкале белән чыга, моңа бәйләнешле документларны беренче булып игълан итә.

"Революция башланып, жандарм идарәсендәге кәгазь вә дәфтәрләр хәзер эш башына менгән кешеләр кулына күчү белән, - дип яза ул, - Уфада бер хәбәр таралды: имеш, Уфаның һәркем каршында хөрмәт күргән зыялыларымнан берсе жандармда яшерен әгъза булып торган. Бу "имеш" берничә көн эчендә ачылып, Сәгыйть Рәмиев исеме аталып сөйләп ташланды.

Бөтен Уфа, бөтен зыялылар өчен, бигрәк тә Сәгыйть хакында матбугатта зур ихтирам илә чыккан минем өчен бу хәбәр яшен сукканнан яман тәэсир итте. Иң әүвәлге сүз: - Юк, юк, булмас, мөмкин түгел, ялган, фахиш ялган, ифтира! - дип кычкыру булды.

Чөнки Сәгыйть Рәмиев хакында зиһенебездә утырган уй белән жандарм идарәсендә айга егерме биш сумга татар эшлеклеләрен яшерен рәвештә хәбәр итеп торучылыкны һич вә һичберебезнең башы сыйдыра алмый иде...

Сәгыйть Рәмиев Гражданлык комитеты идарәсендә әгъза булганга, - дип дәвам итә бу турыда Г.Ибраһнмов, - югарыдагы хәбәрләр шәһәргә таралу белән, комитет идарәсе ябык мәҗлесендә Сәгыйть Рәмиевтән бу хакта бәян сорады" Бу урында С. Рәмиевнең шушы утырыштагы сөйләве китерелә. Соңыннан булган рәсми тикшерүләр барышында Г.Ибраһимов мәкаләсендә булмаган кайбер детальләр, эпизодлар, шәрехләр до өстәлгәнлектән, җыйнаклык өчен биредә ул мәгълүматларны да берләштереп алабыз.

Вакыйгаларның барышы, мәсьәләнең асылы түбәндәгечә ачыла:

1916 елның январь башында караңгы бер кичтә гаиләсе белән чәй эчеп утырганда шагыйрь өенә, повестка тотып, полицейский килеп керә һәм аны жандармериягә алып китә. (Жандарм полковнигының генералга С.Рәмиев турындагы рапорты 1 январьда язылган).

Шагыйрь, ябалар күрәсең, дип курка-курка бара. Ни өчен чакырганнарын белми. Баргач, бер полковник чыга да:

- Монда (Уфада) Гаяз Исхакый, Гомөр Терегулов, Сәгыйть Рәмиев вә Галимҗан Ибраһимовлардан оешкан бер инкыйлаб комитеты төзелгән. Сез шуларны беләсезме? - дип сорый. Сәгыйть:

- Белмим, - дип җавап бирә. Полковник панисламизм хакында сорый башлый. Рәмиев:

- Ул - юк нәрсә, - дип җавап бирә. Жандарм Саратовта Шакир Мөхәммәдьяров туе мөнәсәбәте белән, Казанда Абитовлар туе мөнәсәбәте белән мөселман зыялыларының съезд ясарга тырышуларын сораша. Уфада, гомумән татарлар арасында мәгълүм яшьләр, җәмәгать кешеләре хакында сораулар бирәләр. Сәгыйть үзенчә җавап кайтара. Бу җавапларны язып бирергә кушалар. Язарга дип утыра, ләкин берни дә булдыра алмый. Үзен кулга алынган дип белгәнгә, шул хакта да берәр нәрсә аңлар өчен сорый:
- Моны өйгә кайтып язып китерергә мөмкин булмасмы?

- Бик мөмкин. Өйгә кайтып языгыз да иртәгә китерерсез, - диләр. Шунда аңардан исем-фамилиясен, ничә яшьтә, кай җирдән, кайда укыган кебек мәгълүматларны яздырып алалар.

"Икенче көн Уфадагы яшьләр белән киңәшеп, җавапны яздым, язганымны аларга укыдым. Алар зарарсыз тапкач, жандармга илтеп бирдем. Соңра тагын бер мәртәбә чакырдылар. Барлыгы өч мәртәбә анда булдым, - дип сөйли шагыйрь үзе.

- Ләкин "Иванов" дигән ләкабне гомеремдә беренче ишетәм. Акча мәсьәләсе һичбер булганы, аннан бер тиен алганым юк. Аларга агент булуым хакында һичбер сүз булмады. Мин моны бөтен Уфа шаулаганнан соң гына ишеттем".

"Һәм дөресе дә шулай, - дип раслый ГИбраһимов. - Мин үзем, иптәшем Фатих Сәйфи, тагы берничә яшьләр без Сәгыйтьнең Г.Ис хакын, Ш.Мехәммәдьяров, Г.Терегулов, ГИбраһимов хакында жандармга бирү өчен язган нәрсәсен укыдык. Анда һичбер зарарлы нәрсә юк иде"...

Жандарм идарәсендә табылган дәфтәрләрнең берсендә, - дип дәвам итә Г.Ибраһимов, - 1917 елның башында жандармский полковник үзенең генералга биргән докладында әйтә: "Сәгыйть Рәмиев ел буена һичбер хәбәр китермәде. Аны агентлыктан чыгаруыгызны үтенәм", ди. Жандарм дәфтәрендә исеме чыккан сәяси монафикълар хакында тикшерү тәмам булгач, гөнаһы зур булса, хибескә алына, кечек булса, коры газеталарда игълан белән канәгатьләнелә. Сәгыйть хакында боларның һичбере юк әле. Әгәр дә игълан кыйлсалар, Сәгыйть Рәмиев үзенең намусын аклау юлында Гадлия мөхакәмәсенә мөрәҗәгать итәчәкмен, дип әйтә, ди. Бетен Уфаны, бәлки бетен татар җәмәгатен хәйран иткән мәсьәлә менә шул рәвештә".

Жандармерия архивларын тикшерүче комиссия (рәисе Павлов диген кеше), документлар белен җентеклеп танышып, С.Рәмиевне "провокаторлыкта" гаепләрлек бер нигез де күрми, аны бер мәртәбә чакыртып сорау белен канәгатьлене, җавапка тартуны, судка бирүне кирәк тапмый.

Ләкин халык арасында таралып елгергән терле сүз, имеш-мимеш дәвам итә. Кайберәүләрнең бу гайбәтне куертырга теле һәм кулы кычытып тора. Озак еллар газеталарда эшләгән туры, кискен, әмма гадел сүзле журналист-шагыйрьнең идея дошманнары да, күрә алмаучылар да җитәрлек булгандыр дип уйларга кирәк. Газеталарда да "сәяси монафикълар" рәтеннән телгә алгалыйлар. Хәтта элек бик якын күреп йөргән кайбер иптәшләре дә аралашудан тартына.

Башына ул елларда бер-бер артлы ишелеп тешкен һәлакәт таулары нечкә хисле шагыйрьнең рухына бик авыр тәэсир итә.

1908 елда язылган "Пигамбәр" шигырендә шагыйрьнең пәйгамбәр дип игълан ителгән лирик герое күктән, җиһан тетрәтеп:
Курыкма, тор, алып хикмәт кылычын, 
Тагып билгә баһадирлар кынысын, 
Биреп күкрәк ачуга, бар, сугыш ач! 
Бөтен җиргә мәхәббәт орлыгын сач! 
Корыт җирдән языкның кортларын син, 
Очыр җилгә аларның йортларын син, 
Йөре, әйлән бөтен җирне, сулар кич, 
Кеше адлы еланнар калмасын һич!" -
дигән аваз, боерык килгәнен ишеткән иде. Шуннан соң узган сигез-тугыз ел гомере буена матбугат һәм әдәбият мәйданында туктаусыз алып барган көрәшләрнең нәтиҗәсе үзе ечен шундый фаҗигале булып чыгуы шагыйрьне трагизм хәленә китерә. Аның бу елларда Коръән аятьләреннән эпиграф яисә еземтәлер китереп язылган "Дога", "Тесәллә" (Юану), "Талдым" кебек шигырьләре газаплы кичерешләрдән изелү, йончылу, ачыну, үпкә, кара кан савылган йерәк сыкравы һәм шул ук вакытта якты өмет белән сугарылган:
Очрыймсың бәлаләргә, башым, очра!..
Шөбһә юк, бер чыгарсың барып очына;
Җәнаб Алла вәгъдә биргән Коръәнендә;
"Ин мәгаль госри йөсрә, ин мәгаль госри йөсрә".
(Авырлык янында җиңеллек)
"Инкыйлаб булып, охранка кәгазьләре актарылганда, Сәгыйть әфәнде Рәмиевнең дә шул кара даирәгә мөнәсәбәтен күрсәтә торган язулар чыкканлыктан, - дип яза "Тормыш" газетасы, - Сәгыйть әфәнде арадан тәмам чыккан иде. һәркем аның милләткә кылган хезмәтләрен искә төшереп, шигырьләрен укып, аны сагындыгы хәлдә, үзе белән мөнәсәбәттә булынырга тартына иде. Хосусан әдәбиятымызда аңың әсәрләре мөһим бер урын тотканлыктан, әсәрләре дәреслекләргә дә кереп, мәктөпләремездә укылмак-да булдыгыннан, ничек тә булса, аңа берәр төрле караш билгеләүгә ихтыяҗ зур иде. Чөнки охранканы тикшерү комиссиясе Сәгыйть әфәнде хакындагы материалларны игълан итсә дә, аның хакында: "Берәүгә дә зарар ирештермәве сәбәпле, Сәгыйть башкалары кебек хибескә алынмады, иректә калдырылды", димәктән башка бер хөкем дә чыгарылмаган иде. Әмма милләт үзе үзенең зур бер кешесенең бу хәлеңә караш билгеләгәне юк иде әле".

Октябрь революциясеннән соң, 1918 елның январенда, Уфада җыелган Милләт мәҗлесе әгъзалары бу мәсьәләне кен тәртибенә куялар. Эшне тикшерү ечен 9 кешедән торган комиссия сайлана. 9 январьда Мәгариф идарәсе әгъзасы Ибраһим Биккулов рәислегендә комиссиянең беренче утырышы була. Мәҗлестә Гаяз Исхакый, Закир Кадыйри һ.б. кешеләр дә катнаша.

10 январьда түбәндәге составта хөкем итү коллегиясе сайлана: "1 - Садри Максуди (Милли идарә рәисе, юрист, хәзергечә әйтсәк, Югары Совет Президиумы рәисе), 2 - Ибраһим Әхтәмов (могтәбәр җәмәгать хадиме һәм юрист), 3 - Ибниәмин Әхтәмов (Милләт мәҗлесе рәисенең иптәше), 4 - Зыя-эддин әл-Камали (Милләт мәҗлесе әгъзасы, имам, Галия мәдрәсәсе рекго-ры), 5 - Салихҗан Урманов (Дини нәзарият әгъзасы), 6 - Закир Абуханов (Милләт мәҗлесе әгъзасы), 7 - Мәсгуд Гобәйдуллин (Милләт мәҗлесе әгъзасы), 8 - Габдулла Буби (Дания нәзарәте әгъзасы), 9 - Габделислам Еникеев (мировой судья), 10 - Фатих Мөхәммәдьяров (Милләт мәҗлесе рәисе иптәше), 11- Хәлил Сафиуллин (Милләт мәҗлесе сәркатибе иптәше), 12 - Галим Акчурин (Милләт мәҗлесе сәркатибе), 13 - Гомөр Әлм&хәммәдев, 14 - Сәлимгәрәй Җантурин (Милләт мәҗлесе әгъзасы һәм мировой судья).

"14 нче гыйнварда кичке сәгать 9да мәдрәсәи Госманиядә ачык мәҗлестә Сәгыйть Рәмиевнең эшләре карала башлады, - дип яза "Тормыш" газетасы. - Чынында мәхкәмә тәкълид ителә алмаслык дәрәҗәдә зур, әгъзалары милләтнең иң бөекләре һәм халык тарафыннан бөек урыннарга сайланган затлар. Бу әле бездә күрелгән эш түгеп, беренче мәртәбә эшләнә. Зур бер кешемез хакында иң могтәбәр бер хөкем булачак".

Газета "Сәгыйть Рәмиевкә суд" дигән баш астында 17, 18, 19 январь саннарында бу процессмы киң яктыртып бара.

Хөкем коллегиясе, рәис итеп мировой судья СҖантуринны сайлап, эшне тыңларга керешә. Тикшерү комиссиясенең нәтиҗәләре турында докладны комиссия әгъзасы Солтанбәк Мамлиев ясый. Докладта элек Г.Ибраһимов игълан иткән документлар: С.Рәмиевне "агентлыкка алу" һәм "һичбер хәбәр китермәде" дип чыгарылуы хакында полковник Щегловскийның генералга язган ике рапорты, "Иванов" распискалары, С.Рәмиевнең үзенең бәянаты турында сүз бара. Акча мәсьәләсендә кайбер эпизодлар, детальләр өстәлә. Жандармериядә шагыйрьгә штатский киемдәге бер кеше 25 сум акча тәкъдим итә. Рәмиев катгый рәвештә баш тарта. Ниһаять, генерал чыгып:

- Ул акча хисапка язылган, ал, юкса безне начар хәлдә калдырасың, -дип ирексезли. Соңыннан һич булмаса кәгазьгә "Алдым. Иванов" дип кул куеп кына булса да чыгарга боералар. Ул кул куя. Акчаны алмый. "Шул рәвештә аннан кат-кат кәгазь алалар, - дип яза "Тормыш" әлеге процессны яктырткан репортажда. - Шул записканы бирү белән ул котылам дип хис кылган. Әллә нинди сүз китмәсен- өчен, иптәшләренә әйтмәгән. Хәтта хатынына да белдермәгән.

Сәгыйть әфәнде үзе, мине монда болан бәйләүче мәгълүм жандарм Хәйдәр Ходайдановтыр, дип уйлый икән. (...)

Сәгыйть әфәнде үзен бервакытта да мөхбир дип хис итмәгән һәм акча алдым дип кул куюы белән теге чиновникларга бер табыш бирәм дип кенә уйлаган". Комиссия әгъзасы Г.Якгаличев янә кайбер өстәмә ачыклыклар керте. С.Ремиев, ди ул, кат-кат чакырылдыгы хәлдә акчаны алмаган. Ниһаять, филер Ивановның урамда очрап төклиф кылуыннан аптырагач, кулыннан "акча алдым" дип язу биргән, лекин акчаны алмаган. Иванов Сәгыйть әфәнденең өенә дә кат-кат килеп йөдәткән, һәрвакыт очратып шундый язу алып китә торган булган".
Шул ревешле, жандармерия кешелеренең мекерле яшерен махинацияләре, бер яктан, шагыйрьне ничек кенә булса да тырнакка электерү өчен тырышу булса, икенче яктан, үзлере ечен файда алуларын да күрсәтә.

Охранка архивларын тикшерген комиссия егъзасы Госман Терегулов жандармерияге Сәгыйтьне кечлеп тартырга маташканлыкларын һем берәүгә дә зарар ирештермәвен исәпкә алып, комиссиянең аны иректә калдырганын сөйли. Җәмәгатьчелек карарны зур канәгатьләнү белән, алкышлап каршылый. "Шулай итеп, - дип яза "Тормыш" газетасы, - үз хәятемездә беренче мәртәбә тәшкил ителгән зур вөҗдан мәхкәмәсенең могтәбәр карары сөекле шагыйремезне аклап чыгарды. "Сәгыйть Рәмиевтө милләтенә хыянәт нияте булмаган" дип тапты. (...) Инде шагыйремезнең гамәле белән дә үзенең аклыгын күрсәтүен һәм киләчәктә милләтемезгә күп хезмәт күрсәтүен көтеп каламыз".

Әмма С.Ремиев турында төрле имеш-мимешләр, дәлилсез гаепләүләр егерменче елларда да күренгәли. һәм еш кына очракта алар бер үк кешеләр каләменнән чыга. Гасим Мансуров 1925 елда язылып, 1926 елда басылып чыккан "Беренче революцион елларда татарлар" дигән китабында Г.Исхакыйны, "таңчылар"ны тоташ каралтып, татар эсерлары "провокатор булдылар" дип, шул исәпкә бернинди аңлатмасыз, С.Ремиевне дә кертеп яза. 1926 елның 17 мартында Уфада атаклы татар шагыйренең вафат булуы хакында хәбәрләр "Правда", "Известия" кебек үзәк газеталарда басыла. Илебездәге күп терле телләрдәге (татар, башкорт, әзербайҗан, казакъ, үзбәк, кыргыз, терекмән һ.б.) матбугатта С.Рәмиевнең үлеме татар әдәбиятында зур тарихи югалту, мәңге онытылмас классик шагыйрьсез калуы итеп карала. Тик "Кызыл Татарстан" газетасы җитәкчелеге бу бәяләргә бер кашык дегет ташлый. Г.Сәгъдинең "Сәгыйть Рәмиев" дигән мәкаләсе астына редакциядән: "1917 елның язында Сәгыйть Рәмиев провокатор дип игълан ителгән иде. Бу эш судта каралып, яшерен полициядә бер вакытны Сәгыйть Рөмиевнең дә булганлыгы дөресләнде", дигән өстәмә бирелә. (Газетаның.ул вакыттагы редакторы - Г.Мансуров).

Ләкин андый гына дегет тамчылары елкән зыялыларыбыз күңелендә үзләре чиксез ихтирам иткән С.Рәмиевнең якты образын җуя алмады. Сугыштан соң М.Гайнуллин, Җ.Везиева, алга таба Х.Госман, И.Нуруллин, Г.Халит, М.Хәсәнов һ.б. галимнәрнең тикшеренүләре, С.Кудаш, И.Рәмиев, З.Бәшири һ.б. замандашларының истәлекләре чыгу, Г.Ибраһимов кебек классикларыбызның мирасы халыкка кайту нәтиҗәсендә, шагыйрь әдәбиятыбыз һем мәдәниятыбыз тарихында, әкренләп булса да, үзенең лаеклы урынын ала барды һәм алачак. Шулай итеп, үз вакытында ук хәл ителгән "охранка мәсьәләсе", кайберәүләрнең "тырышлыгы" нәтиҗәсендә берьяклы күпертелеп, каралтылып, классик әдип әсәрләренең ярты гасыр дөнья күрми ябылып, күмелеп ятуына китергән факторлардан зурысы булганга, мин бу мәкаләдә моңа шулай киң һәм тәфсилле тукталуны кирәк таптым. Бу, аерым факт-мәгълүматларны гына, кыска-кыска йолкып, чүпләп алып, бергә тезмичә, аларның тегесен дә, монысын да, агын да, карасын да исәпкә алу, мәсьәләне (бигрәк тә Уфа вакыйгаларын һәм аларның кара сөремле эзен) объектив рәвештә, мөмкин кадәр тулы итеп, бөтен каршылыклары, катлаулылыгы, нюанс-тесмерларе белән яктырту, бүгенге укучыга тарихны ничек булса шулай күрсәтү теләгеннән чыгып эшләнде.

Шәйхи САДРЕТДИНОВ
"Аргамак" журналы №6, 1994.


© Әхмәт Дусайлы студиясе 2007-2013