Бүген Нихром браузерын куеп карагыз |
Эзләү: =>
Әдипләр: Риза Фәхретдинов
   
  |    |  


Башка проектлар


Веб-дизайн белән мавыгучылар өчен электрон журнал
Аргамак журналы битләреннән
Авыл утлары газетасы битләреннән
Яшь әдипләрнең Мөслимдәге Зөлфәт клубы
Зөлфәт cайты
Мөслим районы Насыйп яр сайты
Гүзәллек дөньясында
Наис Гамбәр сайты
Айдар Хәлим сәхифәсе
Мизхәт Хәбибуллин сәхифәсе
Барый Ислам
Мәдүнә сәхифәсе
Татар сайтлары
Татар әдәби телендәге гарәп-фарсы алынмалары
Фәүзия Бәйрәмова. Халык үзе хөкем итәр
Әхмәт Дусайлы сәхифәсе
Дусай авылы сайты
Мөҗәһит сәхифәсе
Мөслим районы үзәк китапханәсе
Вәсилә Хәйдәрова. Борак

Безнең дуслар


Якупова Йолдыз сайты
Таткнигафонд
Белем җәүһәрләре-2010 I Халыкара интернет-проектлар бәйгесе

Электрон татар китапханәсе

5 минутта сайт ясагыз

Әдипләр чаты

Сорагыз - җавап бирәбез

Безнең рейтинг


PR-CY.ru
Риза Фәхретдинов

УФА ШӘҺӘРЕҢДӘ ГУБЕНСКИЙ ИСПОНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТКА САЙЛАНГАН КОТЛУГ ТАТАР ЕГЕТЛӘРЕНӘ ҺӘМ ГОМУМӘН БҮГЕН ЭШ БАШЫҢДА ТОРУЧЫ ИПТӘШЛӘРГӘ АЧЫК МӘКТҮБ1

I

Русия мәмләкәтендә яшәүче төрле милләтләр hәм төрле халыкларның иң искеләреннән санала торган төрек /Р.фахретдинов биредә "төрки" атамасы урынына "төрек" сүзен куллана./ кауеменнән бер җәмәгать бар, Монлар туфаннан соң2 Идел вә Җаек һәм Урал буйларында Кыпчак даласында урын тотканнар hәм үз теләүләре белән Габбаси хәлифәләре заманында /VIII гасырда/ ислам дине кабул иткәннәр иде. Русиядә "Русия мөселманнары" дип йөртелә торган халыклар - шушы төрекләрдер. Башкортлар һәм мишәрләр һәм типтәр, нугайлар, кыпчаклар һәм казакълар һәм дә яңлыш исемләнеп йөри торган татарлар - тугрысындан-тугры шушы төрекләрнең тармаклары икәнлеге тарих каршында дөрес. Үткән заманнарда куәтләре зур һәм тарихлары якты булган ошбу Урал һәм Идел төрекләренең соң вакытларындагы тарихлары үзләре тарафыннан язылмады, гореф-гадәтләре, тел һәм әдәбиятлары хакында кагыйдә булырлык бер әсәр дә чыкмады. Иҗтимагый һәм икътисади хәлләрне яхшы аңлап үзләренә мөнасиб рәвештә язылган бер генә китап та нәшер ителмәде дисәк - дөрес булыр. Моның сәбәбе магълүм. Мәскәү кенәзлеге Казан хөкүмәтен җиңеп тар-мар итү белән генә канәгать итмәде, бәлки моның өстенә мөселманнарның бөтен гыйльми әсәрләрен, хәтта һафтияк һәм Коръәннәренә кадәр китапларны җыеп Мәскәүгә алып китте. Казан шәһәре алынганнан соң руслар бөтен авылларда йөреп байлыкны басып алдылар, мәктәп, мәсҗедларне һәм мәдрәсәләрне ваттылар, яндырдылар, бик күп мөселманнарны чукындырдылар /керәшен нугае, мәкруһ дип йөри торган халыклар күбесе шул вакытта чукындырылган халыклар/. Язу исеменә, бер генә нәрсә дә калмады. Бүгенге тарихчыларның Казан ханнарыннан калган һәм Казан хөкүмәте вакытында язылган кәгазьләрдән хатта бер генә кисәк нәрсә да таба алмауларының сәбәбе ошбу булганлыкны сөйләп торырга да хаҗәт юк.
1. Бу ачык хатны Р.Фәхретдинов Уфа губерна башкарма комитеты тарафыннан Диния нәзарәтенә Һам нәзарәт бинасын һәм аның күршесендәге нәзарәт архивы саклана торган бинаны кичекмәстән бушатырга боерган фәрманга каршы 1925 елның 11 нче гыйнварында яза. Шул хатны язып һәм бик күп хөкүмәт оешмаларына мөрәҗәгать итеп, Р.Фәхретдинов, халкыбызның рухи мәдәнияте тарихын өйрәнү өчен бәяләп бетергесез кыйммәтле чыганак булып торучы Диния нәзарәте архивын һәлак булудан коткарып кала.
2. Туфаннан соң - дини мифологиядә: кешеләрнең гөнаһлары өчен барлык җан иясен һәлак иткән зур су баскыныннан соң, бик борынгы заман.

Казан хөкүмәте бетү белән мөселманнарның үз араларында бер-берсенә багълану һәм катнашу дигән нәрсә калмады. Гыйлем әһелләре Кавказга һәм Төркестанга качтылар. Монда калган фәкыйрьләр, китәрлек хәлләре булмаган гаҗизләр кырларда, урманнарда качып яттылар да күп заманнардан соң үзләре анда-монда җыелып вак-вак авыллар булып гомер сөрергә керештеләр. Кайбер авылларда кечкенә һәм күбесе дә яшерен рәвештә гыйбадәтханә һәм муллалар да буладыр иде. "Абыз ага" дип йөртелә торган бу муллалар үз өйләренә җыеп ирһәм кыз балаларга иман һәм намаз да өйрәтәләр иде.

Шулай итеп бу мазлумнарның бөтен максатлары һәм бөтен өметләре - диннәрен һәм милләтләрен саклаудан гыйбарәт булды, һәм бу юлда һәрбер авырлыкларны күтәрделәр, һичкем түзә алмаслык фаҗигаларне башларыннан кичерделәр. Мәскәү хөкүмәте, яхшы кырлар һәм яхшы урманнарын Мәскаү, Владимир һәм шул тирәдәге губерналарда торучы русларга өләшеп, аларны күчерде. Фәкыйрь мөселманнарның вак авыллары зур, бай рус авыллары арасында бүленеп калды. Налоглар һәм башка авырлыклар турында күчеп килүче русларга имтиязлар (өстенлекләр)1 һәм льготалар бирелү сәбәпле, мәмләкәтнең бөтен авырлыгы Шушы мәзлум һәм ярлы мөселманнар җилкәсенә төялде. Ошбу сәбәптән мөселманнар арасында галимнәр һәм мәшһүр адәмнәр җитешүгә, гыйлем, мәгърифәт үсүгә, тәрҗемәи хәлләр һәм тарихлар язылуга зәмин (нигез, җирлек) булмады. Мең еллык әкиятләр, табышмаклар, картлардан яшьләргә, аналардан балаларга сөйләнү юлы белән бу көнгә кадәр килеп җиткан хәлдә, Казан дәүләте русларга бирелү, батырларның сугышлары, Казанда мөселман гаскәрләренең уен өйрәнүләре хакында мөселманнар арасында хәтта әкиятләр генә дә калмады. Чөнки мондый нәрсәләрне сөйләү - хөкүмәт тарафыннан мәныгъ ителгән (тыелган) иде.

Шулай булса да бу бичара мөселманнар, үзләренең телләрен, гореф-гадәтләрен беркадәр саклый алдылар. Бу эш алар өчен гадәттән тыш зур бер hиммәт hәм гайрәт санала.

II

Русиядә Урал һәм Идел буйларындагы мөселманнарның диннәре, имам һәм мөәзиннәре, гыйбадәтханәләре Һам Русия хөкүмәте тарафыннан тәсдыйкъ (раслау) һәм игътираф (гаебен тану) ителү тарихы - бик соң һәм яңа бер нарса. Бу да хөкүмәт тарафыннан яхшылык итү Һам адәмчелек күрсәтү нияте белән түгел, бәлки зур тагаллакадан (бәйләнештән) котылу һәм куркыныч бер наҗиядән (котылудан) качып калу өчен генә булды.
1. Алга таба җәя эчендә мөхәрририят искәрмәләре.
Бу кыйсса бик озын булганлыктан, сүзләремне бер-беренә ялгау өчен ишарәт белән гена язып китәргә мәҗбүрмен.

Зур бер сугыш һәм кырылыш сәбәбемдән тәмам арынган һәм йөдәгән Русиянең төшлек тарафындагы күршеләреннән бер хөкүмәт белән арасы бозылды һәм бу эш зурга китеп фетнә көчәйде. Мәскәүнең хәлдән тайганлыгын һәм җаны бугазына килгәнлеген башка кауемнар белән берлектә бу мәмләкәттәге мөселманнар да белделәр. Хәлне форсат санап хөкүмәтнең дошманнары мөселманнар арасында йөрергә керештеләр. Бөтен Урал-Идел буйларының хакиме булган наместник тарафыннан мәркәзгә (үзәккә) яман хәбәрләр бара башлады. Әбинең (императрица Екатерина II) йокысы ачылып, ямьсез һәм куркыныч төшләре хафага салды. Орлов һәм Потемкин, фәлән һәм фәләннәр белән сөхбәт (киңәш) кылуга чылык килә (теләк) башлады. Ахырда бу фаҗиганең чарасы һәм бу бәланың дәвасы мөселманнарны, көйләү һәм аларга берәр төрле яхшылык күрсәтү кирәк икәнлеккә карар бирелде. Шуңа бина кылып, Русия эчендәге "Ислам" исемле динне рәсми дип итеп тәсдыйкъ кылу, мөселманнарны да мәшругъ дөрес бер дингә иярүче халык итеп тану һәм үзләренә күрә дини бер мәхкәмә ачарга һәм гыйбадәтханәләр тотарга мөсагыйдә итү, ирдәм итү тиешлелек аңлашылды.

Ошбу сәбәптән Оренбург, Омск, Верх. Урал шәһәрләрендә мәсҗедләр салынды. Казан шәһәрендә мәсҗедләр, рәсми мәсҗедләр булып тәсдыйк ителде. Уфа шәһәрендә дини бер мәхкәмә ачылды /1789 нчы ел, 6 ичы декабрьдә, 22нче ноябрьдә/.

Русня хөкүмәте ошбу эшләрне көймәсе комга утырганнан, картузы култыгымнан төешеп киткандә, йомгагы чуалганнан соң, тәләр-теләмәс эшләгән иде. Хәле аз генә төзәлү белән бу мәхкәмәне кысарга, муллаларны җәфаларга һәм алардан эт җиктерергә кереште. Иске заманнарда христиан руханилары нигъмәт эчендә яшәгәннәре хәлдә мөселманнарның муллалары һәртөрле сәфаләт (хурлык, түбәнлек) һәм хәкарәт (кимсетү) астында яшәделәр. Әмма бер көндә исә бер фирка (төркем) халык мөселманнарны муллаларын христиан руханилары бары бер сафта йөртергә һәм тәкрар тәхкыйрь кылырга (хурларга) керештеләр. Болар илә инде үткән хөкүмәтнең ләгънәте астында гомер сөргәннәр иде, бу хөкүмәт заманында да рәхмәт ишетә алмыйлар. Хөкүмәт эшләренә бу мәсьәләне аңлату кирәк иде, лязыйм иде. Бу турыдагы вакыйгалар, исбатларның очы-кырые юк. Синод хозурында обер-прокурор булып торучы әфәнде тарафыннан һәр ел башында императорга бирелеп торган мәгърузалар, докладлар гына да мисал булырга, яраса кирәк.

"Оренбургское Могаметанское 3аконное Собрание" исеме белән ачылып та "Оренбургское Могаметанское Духовное Собрание" исеменә алмаштырылган ошбу дин мәхкәмәсе идарәсе бу көндә 135, яшендә булып, моңа ияргән мәхәлләләрнең саны 7000 һәм мөселманнар үзләре алты миллион «чамасында, 26 губернага таралган шушы 6 миллион мөселманнарның дини мәркәзләре Уфа шәһәрендә әувәл да "Оренбургское Могаметанское Духовное Собрание исемендә йөрегән һәм бүген дә мөселманнарның үзләре тарафыннан '"Диния нәзарәте" исеме бирелгән мәхкәмәдер. Моның үзенә хас йорты, кирәк кадәр биналары һәм иске язулар җыела торган архивасы бар.

III

Диния нәзарәтенең архиваcында 135 еллык кәгазь һәм эшләр булырга тиеш күренсә дә, башта бу мәхкәмәнең үз йорты булмый, фатирдан фатирга күчеп йөрүе һәм бер мәртәбә дә Оренбург шәһәренә барып, беркадәр еллар гомер сөреп кайтуы сәбәпле, иске эшләрнең һәм борынгы кәгазьләрнең күбесе тәләф булган (әрәм-шәрәм булган); шулай "булса да беркадәр иске язулар бу көндә дә бар. Диния нәзарәтенең архивасында булган эшләрне, язуларны /бик ваклап тормаганда/ ошбу бүлемнәргә аерырга мөмкин:

1/Дини мәртәбәләргә билгеләргә имтихан эшләре.
2/ Шәригатькә бина кыйлынган хөкемнәр һәм фәтвалар.
З/.Дини хезмәтләрдә булучыларның дини һәм әхлакый җәһәтләрдән булган кимчелекләре хакында тәгаеннар һәм җәзалар.
4/ Ир белән хатын арасында никях һәм талакка мөтәгалликъ (бәйле) шәргый (шәригатькә бәйле) дәгъвалар.
5/ Духовное Собрание яки мөфтиләр тарафыннан һәрвакыт таралып торган дини һәм әхлакый үгетләр һәм нәсихәтләр.
6/ Шәргый мәсьәләләр мөнәсәбәте белән министр һәм губернаторлардан, губерна правлениёләреннән килгән язулар, фдрманнар һәм җаваплар.
7/ Мөселманнарның дини мәктәпләре һәм мәдрәсәләре хозурында рус класслары, ачу хакында һәр төрле кәгазьләр.
8/ Мөселманнарның үз араларында һәрвакыт һәм һәр урында булып торган мәсьәләләрдә шикәр, чүпрә, колмак, намазда ишарәт кылу, бәдәлхаҗ (кеше урынына ялланып хаҗга бару), ысул җәдидә (яңача укыту алымы) берлә уку, рәсем төштертү, русча уку, тәмәке тарту, тәмәке сату дөрес булып-булмавы кабилендән булынган нәрсәләрне боларга мисал итеп күрсәтү ярый.
9/ Духовное Собраниедәге канцелярия, мөфти, казыйлар һәм хәдимнәргәмөнәсәбәтле эшләр, акча хисаплары.
10/ Яңа тәэлиф ителгән (язылган) китаплар, рисаләләр хакында дин ноктасыннан шикаятьләр, тәфтишләр (тикшерүләр) һәм хөкемнәр.
11/ Коръән һәм һәфтиякләрне, гомумән, дини китапларны матбагаларда бастыру һәм аларга төзәтүчеләр тәгаен хакындагы эшләр.
12/ Мөкәрриһләрнең (көчлән чукындыручылар) көчләп чукындырылган мөселманнармы "муллалар котырталар һәм аздыралар", - дип поплар, архирейларга бирү һәм алармы сөргенгә җибәрү турындагы эшләр. 13/ 1869 нчы елдан башлап җыелган метрикалар,бүген Диния нәзарәте архнвасында булган эшләрнең ун проценты Уфа губернасыннан җыелган булса, туксан проценты башка губерналардагы мөселманнарның эшләре икәнлеге мәгълүм.

IV

Иске заманнарда ислам дине һәм мөселманнар хөкүмәт каршында рәсми дин һәм рәсми дингә табигъ (ияргән) халык дип танылмаган вакытта, муллалар һәм мөдәррисләр мөселманнар арасында булган дини эшләрен үзләре башкарып торганнар һәм шул хосустагы хаҗәтләрме, актларны хосусый дәфтәрләргә, күбрәк китап читләренә язганнар. Шул язулар үз араларында расми /официальный — Р.Фәхретдинов искәрмәсе/ дәлил шәргый хаҗәт булып йөргән. Һәм шуларга бина кылышып дини дәгъвалар хәл ителгән. Бу эшләр иске язулардан һәм иске китапларның, кырыйларында булган кәгазьләрдән, ата-бабалардан ишетелеп калган риваятьләрдән мәгълүм буладыр. Соң вакытта бу эшләрнең һәммәсе указлы муллалар һәм метрика дәфтәрләре белән алмаштырылды. Рәсми муллалар тарафымнан язылганлык Һә,м Духовное Собрание каравында булганлык игътибарга алынып метрикаларның шәргый хаҗәт булулары ислам галимнәре тарафыннан кабул ителде, һәм шуңа күрә да дини исемнәрне язу турында хосусый кәгазьләр һәм аерым дәфтәрләрнең игътибарлары бетеп ышаныч метрикаларга гына булды һәм шуңа карар бирелде.

Духовное Собрание тарафыннан һәр ел мәхәлләләргә таралып килә торган метрикаларның милки /гражданскийлык/ җәһәте булган кебек, дини җәһәте дә бар. Духовное Собрание тарафыннан таралган метрикаларга язылу вә дөньяви низамнарга (тәртип) түгел, бәлки саф дини кагыйдәләргә бина кылып буладыр иде. Бу эшне хөкүмәт белен торды. Шулай, булса да бу хакта эндәшмәде, бәлки бөтенләй сизмәгәнгә салынды. Көннәр узды, архивтагы метрикаларда Духовное Собраниенең фәлән номерлы әмеренә бина кылынып шулай язылды, "Бу никах, яки бу талак, яхүд бу баланың нәсәбе исбат кылыну фәлән ахун фәтвасына күрә кыйд ителде, (туктатылды)", кабилендән булган сүзләрнең сәнад (ышандыргыч дәлил) урынында фикыһ ислам дине кануннары) китапларыннан гыйбарәтләр күрсәтүнең сәбәпләре ошбу нәрсә.

Сүзнең кыскасы шул; христиан руханилары дини мәрасимне (рәсмиләшкән гадәтләр, йолалар) язар өчен аерым бер рәсми дәфтәр тотканлыклары, кулларында булган метрикалар дөньяви дәфтәрләр генә булган хәлдә, муллалар, кулында булган метрикалар дөньяви дәфтәр булу белән бәрабәр дини дәфтәрләр дә. Бүген урталыкта бер мәсьәлә бар: сүз мөнәсәбәте килү сәбәпле без моны арага кыстырып китәргә мәҗбүр булдык. Мәсьәлә моннан гыйбарәт: бүгенге хөкүмәт кешеләре муллалар кулында булган метрикаларны җыеп алалар да дөньяви хакимнәргә бирәләр. Чөнки хөкүмәт белән дин аерылды, шуның өчен дөньяви дәфтәрләр булган метрикалар дин кешеләре кулларында түгел, бәлки дөньяви кешеләрдә тотылырга тиеш, диләр. Мөселманнар, дин белән хөкүмәт бер-береннән аерылса, ни өчен безнең дини дәфтәрләребезне дөньяви кешеләргә алып бирәсез? Әгәр дә хөкүмәт өчен метрикалар кирәкле булса, сез үзегез берне түгел, хатта ун метрика бирегез. Безнең дини дәфтәрләребез үзебезнең дини кешеләребез кулларымда торсын, диләр. Шулай итеп ике арада яхшы аңлашылмау һәм тәмсез үпкәләшү чыга.

Хөкүмәтне яклау нияте бар кайбер кешеләр: "Мөселманнар - фанатик, муллалар — контр, аларны тимер кулда кысып тотарга кирәк, шаярмасыннар!" - дигән хәлдә, мөселманнарны кызганучылар: "Метрикалар муллалар кулыннан алынгач мөвәххидәт (Алланың берлегенә ышану) мәсьәләләрен нәсиб (якын туган) һәм мөсаһирәт (кичә) җәһәтеннән булган мөхәррәматиы (харам ителгән, тыелган) һәм башкаларны моннан соң инде ничек итеп татбикъ кыйла (яраштыра) алсыннар, бу эшләрнең күбесе Коръән белән сабит (шиксез, ачык) буяган дини эшләр бит", - дип сукраналар. Әгәр дә эш башында булган яшьләр, теләсәләр иде, бу мәсьәләне съездларда; гомуми мәҗлесләрдә-сөйләшүгә, гәзитләрдә язуга хаҗәт төшү түгел, бер чәй мәҗлесендә 10-15 минутта хәл итәләр, юк урында халыкларның шаулауларына, дини хисләрнең җәрәхәтләнүенә юл калдырмаслар һәм хакыйкать хәлдә үз урыннарына муафыйк бурычларын үтәгән булырлар иде. Моның юлын язарга хаҗәт күрмим, җәгърафия укучыларга әлифбадан дәрес бирергә теләмим, үземнең иске сүзләремә кайтам.

V

Казан, Урал һәм Идел буйлары руслар тарафыннан алынганнан соң Русиядәге мөселманнарның соңгы вакыттагы тарихлары язылмауның сәбәбе - монда кадәр сөйләп килгән сүзләребездән аңлашылса кирәк. Бу көндә Газзали яки Ибне-Рәшд, яхуд Ибне Сина һәм Фараби тәрҗемәи хәлен язу лазыйм килсә, яки госманлы төрекләре хакында тарих китабы тәртип кылырга хаҗәт төшсә, мөәррих һәм мөәллиф бу турыда күп мәшәккать чикми, үз- эшен башкара алачак. Әмма Русия мөселманнары /татарлар, мишәрләр, башкортларның тарихларын, яки Мортаза хаҗи һәм Мансур ахунд, Ибраһим әфәнде һәм "кара сакал" кабиленнән борынгы галимнәрнең һәм баһадирларның тәрҗемәи хәлләрен тәртип итү лазыйм килсә, нинди генә киң мәгълүматлы кеше булса да бик зур авырлыклар күрәчәк. Яки шул эшне эшләүдән гаҗиз икәнлекне икърар итәчәк. Моның сәбәбе бик ачык: госманлы төрекләре һәм исемнәре зикер ителгән (телгә алынган) иске галимнәр хакында матбугат дөньясында иске китапханәләрдә мәгълүмат-материаллар күп табылыр. Әмма мишәр һәм татарлар, башкорт һәм типтәрләрнең тарихлары һәм мәшһүр адәмнәрнең тәрҗемәи хәлләре хакында матбугатта мәгълүмат табылмау, иске китапханәләр булмау Һәркемгә билгеле.

Дин эшләрендә Оренбург Духовное Собраниегә ияргән мишәр, татарлар, башкорт һәм типтәрләрнең соңгы вакыттагы тарихлары җыелмаган һәм тәртип кыйынмаган булса, җыелу һәм тәртип ителү өчен хәзерләнгән бик бай бер хәзинәләре бар. Бу хәзинәләре сәламәт булса, алар да башка кауемнәр кабиленнән тарихлы, хәтта ки телле һәм әдәбиятлы, бер кауем булачаклар һәм мәдәни кауемнәр, тарихлы һәм әдәбиятлы халыклар белән бер сафта тезеләчәкләр. Бу хәзинә - Духовкое Собранне /Диния нәзарәте/ архивасындагы гадәти эшләр белән туксан ел тоташтан җыелып торган метрикалар.

Бу мәмләкәтдә яшәүче мөселманнарның булып үткән галимнәре һәм мәгъруф (танылган) затларның тәрҗемәи хәлләренә мөахиз булу (ия булу), гомумән нәсел-нәсәбләрен тәртип итү, рәсми хатларыннан мисаллар алып халыкларга күрсәтү һәм килешүләр ясату өчен ошбу метрикалар иң кыйммәтле һәм шул нисбәттә иң дөрес мәнбәгъләрдер (җирлектер). Чөнки әүвәлге еллардагы метрикаларда язылган маддәләрдән 1735-1740 нчы елларда туган галимнәрнең яшьләрен һәм могасырларын (тасырдашларын), ата-бабаларын, хәтта ана һәм әбиләрнең исемнәрен һәм нинди гаиләдән булуларын белергә мөмкин, һәм шушы баскыч белән 1700 нне еллардагыча күтәрелергә имкян табылачак. Моның әһәмияте янында Америка табылу әһәмияте безгә нисбәт белән бөтенләй юк нәрсә булып калачак. Шул җиһәттән безнең нәсел һәм нәсәбемезне белү турында бу метрикалар - оҗмах ачкычлары. Моннан башка ошбу архивтагы гадәти эшләр арасында берәр төрле мөнәсәбәт белән, яки берәр төрле дәгъваны исбат итү урынында тегелеп калган кәгазьләр арасында илле-алтмыш, хәтта йөз ел элек язылган язулар һәм бик иске шәҗәрәләр булырга мөмкин. Болар васитасы белән (арадашлык) Касыйм ханнары заманында булган эшләр хакында бик бәһале хәбәрләр табарга, хәтта ки Казан хөкүмәте вакытында булган иҗтимагый һәм сәяси хәлләрне аңлау хакында юллар ачарга мөмкин булган. Моның сәбәбеннән бу көнгә кадәр кап-караңгы торган иске вакытларны яктыртачак бик күп белемсез нәрсәләр өсләреннән пәрдәләр ачылачак.

VI

Милләт хадbмнәре һәм гыйлем әһелләре, каләм сахbблары (ияләре) арасында шушындый бер фикер бар иде: Духоемое Собраниедә дини җәһәтдән ияргән мөселманнар үз араларыннан матәхассыйс (белгеч) галимнәр һәм тарих сөйләүчеләрдән гыйбарәт гыйльми бер һәйәт (комиссия) төзергә дә аларга шушы хезмәтне тапшырырга. Духовное Собрание архинасың башыннан аягына кадәр берәмләп тикшереп чыксыннар, әһәмиятсез нәрсәләрне ташларга һәм бетерергә карар бирсеннәр һәм башкалардан аерсыннар. Бик әһәмиятле хаҗәт документларны, олуг мөдәррисләр кулы белән язылган метрикаларны фотограф һәм клише ысулы беләп табыг кылдырсыннар. Бу мәрсәләр басылачак журналны "Русия мөселманнарының тарих чишмәсе" исеме беләм атап һәр айда бер мәртәбә нәшер итеп торсыннар. Шулай итеп ун ел, ниһаять, егерме ел мөддәтендә архивтагы әһәмиятле һәм бик әһәмиятле нәрсәләр гыйлем әһелләре һәм тарих сөючеләр арасына таралып бетәр. Шулардан җыеп яшь буыннар һәм яңа каләмнәр бу милләтнең тарихын, мәшһүр галимнәрнең тәрҗемәи хәлләрен язарлар.

Моннан 5-6 ел элек мөселманнарның аңлы сыйныфлары һәм җәмәгать хадимнәре, каләм сахнбләре арасында йөргән фикер - шушы булып, бу эшнең юллары ачылырга һәм нигезләре салынырга башланган иде. Ихтимал, берәр почмакта бу эш бу көндә дә эшләнеп ята торгандыр. Мәгәр дә ачыктан-ачык рәвештә гыйльми, милли һәм мәдәни хезмәткә керешергә Аурупа сугышы манигъ булды.

Әгәр дә архива сәламәт калса, мәмләкәт эче беркадәр тынычланса, бер һәйәт сайланып үз эшенә керешәчәк. Бик шәрәфле (кадерле) һәм мөкатдәс (изге) булган хезмәтне җамн һәм тән белән эшләячәк. Моның өчен бик күп куллар сызганып һәм бик күп бил багланып хәзер торалар, бу адәмнәр арасында, акчага һәм вазифага кызыгудан яки шөһрәт һәм исем өчен хезмәт итүдән бик югары торучы фидаилар, милләт һәм гыйлем гашыйклары да бар. Диния нәзарәтенең архивасы /метрикалар шунда керәләр/ саф дини архив булганлыктан декретлар буенча да саламәт торырга, һичбер партияиең моның белән эше булмаска, бәлки мөселманнарның уз кулларында сакланырга тиешле булса кирәк. Хөкүмәт архивлары һәм милке, /граж-данский/ архивалар белән моның мөнәсәбәте юк. Хөкүмәт каршында һәм башка халыклар назарында моның әһәмияте дә, кыйммәте дә, кирәге дә булмаска кирәк. Башка халыкларның бу архивадан файдаланулары да өметле түгел. Бу архивада булган язулар мөселманнарның үзләренә генә гаид булган (караган) дини һәм, милли нәрсәләр. Икенче төрле әйткәндә, мөселман булмаган халыклар күзендә бары ташландык кәгазьләр, чүп-чарлар гына. Ташландык кәгазьләрнең руслар һәм руслашкан халыклар каршында өлешләре нинди нәрсә икәнлеге мәгълүм. Шуның өчен бу архиваның сәламәт саклануы яшь буыннарга һәм көчле каләмнәргә талшырылуы бары үз урынында тәртибе бозылмый, анда-монда күчерелми, гыйлем әһле булмаган адәмнәргә бирелми торуына гына туктыйдыр. Моңа шуннан башка чара юк.

Архиваларны, музейларны бер урыннан икенче урынга күчереп йөртү, төзелгән тәртипләрне үзгәртү, хәтта нәрсәләрне урыныннан гына булса да кузгату, шул архиваны һәм шул музейны ап-ачык рәвештә эштән чыгару һәм файда бирми торган хәлгә китерү була. Бу дәгъваны исбат итү өчен озын сөйләргә хаҗәт юк. Хөкүмәтнең тимер капулы һәм корыч коралы һәм гыйфрит шикелле солдатлары белән саклана Торган Оренбург генерал-губернаторлыгының архивасы башына килгән хәлне күрү яки искә алу җитсә кирәк.

Мөселманнар бу көндә ятим бала кабилендән хамиссезләр (яклаучысызлар). Ислам дине гарибәтлектә яши. Алты миллион мөселман - алты миллион кабер ташы кабилендән катып калды. Киң далада адашып йөрүче сарык көненә төште. Ләкин дөнья бер генә хәлдә бармый, замана тәгәрмәче бер генә эздән йөрми, бизмәннең бер генә башы басып тормый.

Шаядь бу хәлләр мөселманнар өчен хәерле булыр. Тарих дәресе,заман китабында гыйбрәтләр бик күп. Авырлыкларны күрми егет-ир булмый. Бу көннәрдә дөньяны тулгак тота, ул ыңгыраша һәм сукырана.

Әлбәттә, бернәрсә туарга хәзерләнә. Шаядь Һава балалары өчен бер көнгә кадәр мисле күренймәгән һәм уйларга килмәгән, колаклар ишетмәгән һәм хыялларга төшмәгән хәерле бернәрсә туар. Өмедемез дөресе мөселманнар шушы хәлдән файдаланырлар һәм үзләренең дә бу мәмләкәтнең төп варислары булганлыкны башкалардан тәсдыйкъ иттерерләр. Һархәлдә, бу көндә җансыз һәм хәлсез, тавышсыз һәм тынсыз гомер сөрүче мөселманнарның киләчәк бер көндә хәлләнү ихтималлары юк түгел. Милләт никадәр сәфаләткә (хурлыкка) төшсә дә һәм никадәр зәгыйфь булса да ул һәмишә "Милләт", аны кимсетү, санга санамау.„"инде бу кеше булмас" дип хөкем йөртү ярамый. Алты миллион бер җәмәгатьнең тарихы булган ошбу архиваның Духовное Собрание /Диния нәзарәте/ бу көнгәчә саклап килде. Кәгазьләрен черетмәү, көядән ашатмау хакында кирәкле чараларны күрде, бу көндә һәм күрәдер; милләтнең газиз сәрмаясе (төп капиталы) итеп саклыйдыр. Үткән җәйдәге сугыш вакытында бөтен халык подвалларда җыелып, өелеп ятканларында: "Снаряд төшмәдеме?" - дип архива тирәсендә йөрүче кешене дә: "Архива кәгазьләренә ут төртмәдеме?" - дип йөгереп чыгучы адәмне һәрвакыт үзем күрә идем. ,Яшь егетләр җитешү, яңа буыннар өлгерү белән Духовное Собрание - бер асар Кадимәне (борынгы истәлек) аларга тапшыру һәм аларга ярдәмләшү өмиде белән яшидер идем. Әгәр дә бу өмидем урынына җитешсә, Диния нәзарәте үз вазифасын бөтене белән үтәгән, өстендәге бурычны төшергән, мөкаддәс вазифасын җиренә китереп мәсьүлиятдән (җаваплылык) бушанган булачакдыр...

Бу урында күчермәдә язылган 5-6 юл ничектер буталчык. Алар дөрес күчерелмәгән (булырга кирәк. Җөмләләрне ничек кенә чагыштырып карасаң да, әһәмиятле мәгънә чыкмый. Шунлыктаy бу юллар төшерелеп калдырылды (Әнвәр Хәйри искәрмәсе).

Диния нәзарәтенең биналарында, милекләрендә, архивасында, Русиядә яшәүче мөселманнарга башка милләтләр һәм халыкларның әз генә дә катнашлары һәм бер тиен дә акчалары кергәне юк. Монда хөкүмәт акчасы кергән булса, ул бурыч ун өлеш артымы белән түләнгән иде. Шуның өчен бу архиваны губернское правленме, судебная палата һәм окружной судларның архивалары белән бер юлдан йөртү ярамый. Бу архив - хәтта христианнарның катисторияләренең (чиркәү идарәсе органы) архиваларына да охшамый. Чөнки христиан руханмдары һәм голәмалары хөкүмәт хәзинәсеннән файдаланып тордылар. Руханилар да тәгаен ысулы белән билгеләнеп хакыйкый чиновниклар белән бер сафта йөрделәр. Шул вакытта мөселман муллалары халыклар белән берлектә сука сукалан йөрделәр, Фәкыйрь халык тарафыннан сайлануларына күрә аларга духовкый тәрбия бирәләр иде.

Мөселманнарның соңгы мөфтиләре 25 ел гомерендә бер генә йомышны да патшага җитештерә алмаганы хәлдә, "Сәвәләй" авылындагы керәшен поп Ильминский, Победоносцев исемле ике станция аркылы, үзенең теләгән йомышын патшага ирештереп торадыр иде. Шулай булгач, бүген инде муллаларны поплар белән бер эскәмиягә утырту - муллалар хакында золым булмыймы? Һәм муллаларны түгел, хәтта рус попларын да хезмәткә чакырабыз диюдә нинди мәгънә бар? Өч йөз елдан бирле чиновниклык итеп, мөселманнар өстенә бәла яударып, муллаларны төрмәләргә яптырып, сөргенгә җибәртеп торган христиан руханилары белән йөз елдан бирле фәкыйрь халыктарафыннан сайланган һәм фәкыйрь халыкларга хеэмат итеп торган пролетариат муллаларны бер сафта йөртү ничек ярай?

Без мөселман булганлыгыбыз өчен попларның да мәшәкать күрүләрен, җәзалануларын өстәмибез. Безнең вазифамыз исә, таш белән атканга аш беләм атудан гыйбарәт. Адәм баласы өчен иң авыр җәза — вөҗдан газабы, Вөҗдан газаблануы янында башка җәзалар - бер нәрсә дә түгел.

Архнваның таралмавын, иске кәгазьләрнең үз урынларыннан кузгалмамын тәэмин итсәгез иде. Үзегезне тәрбияләп үстергән, сөтләрен имезеп һәрвакыт сөйгән ата-аналарыгыз ияргән бер дин әһеленең тарихлары, асар кадимәсен (борынгы истәлекләр) саклау турында һиммәт кылсагыз (тырышлык күрсәтсәгез) иде. Мөселманнар сездән моны үтенәләр. Адәмчелек күрсәтүегезне өмет итәләр. Бу — сезнең өчен авыр бер эш түгел. Моңда Ленин белән Сталинның 1917 нче ел, 24 иче ноябрьдә мөселманнарның дини нөәссисләре (башлап нигез салучылар) һәм милли эшләре хакында кылган вәгъдәләрен җиренә җиткерергә сораудан артык бер нәрсә дә юк.

Бу язуны мин Диния нәзарәте исеменнән, яки Диния нәзарәтендә бер әгъза булуым җәһәтеннән түгел, бәлки бу биналарның тарихын һәм архиваның хәлен аз гына булса да белүче, үз кауемемне, үз нәселемне, үз милләтемне сөюче, зур ак сакаллы бер агагыз булуым җәһәтеннән сезгә язарга, хакыйкатьне бәян итәргә мәҗбүр булдым. Минем сөйләгән сүзләрем артыгы белән сезгә мәгълүм булганлыктан, сезгә яңа бер нәрсә аңлату нияте түгел, бәлки үз эчемне бушату касыды (теләге) белән генә издым. Моннан соң инде биналарның, архиваларның тәкъдире сезнең кулыгызда. Шуның өчен бөтен мәсьүлият дә сезнең өстегездә. Хәлифә Гомәр минбаргә (кафедра, трибуна) чыгып: "Әгәр дә Фурат нәһре (Ефрат елгасы) буенда бер дөя угырланса, мин мәсьүлмен", - дип кычкырган иде, һәм меңнәр белән саналган җәмәгатькә шуны игълан итте, диләр. Бу вакытта Мәдинә белән Фурат арасы аздан бер айлык юл иде. Эш башында торучыларның һаммасе үзләрен мәсьүл дип белергә тиешлеләр. Әгәр дә мөселманнарның тарих чишмәләре кипсә, һәм шул сәбәптән бердән-бер өметләре тетелсә, күктәге кояш шикелле, белеп торыгыз, Иван Грозный вакыйгасы икенче мәртәбә кайтып килер!

Мөселманнарның ана телләре онытылса, төрек һәм турчанка ата-аналарыныңбалалары урынына рус белән марҗа балалары утырса, һич шөбһә юк, моның хакында сез мәсьүл булырсыз: мөселманнар белән турыдан-туры үзегез хисаплашырсыз. Картайганыгыздан, урныгызны яшьләргә биргәнегездән, угланларыгыз һәм кызларыгызны үз күзегез белән күргенегездән соң үзегез дә вөҗданыгыз каршысына җавапка барырсыз. Ләкин инде форсат үткән, эшләр кулдан киткән булыр...

Коммунистлар булгач мөселманнар кирәкми, милләт һәм дин әһелләре белән эшебез, тарих белән йомышыбыз юк, димәсәгез иде. Төлкене чанага салу белән колакчанны утка якмасагыз иде. Вакытыгыз бәһале икәнлекне, эшегез муеныгыздан булырга тиешлекне беләм. Шулай булса да, бу язауны бер мәртәбә укып чыксагыз иде. Мәсьүлиятне үз арагызда бүлсәгез иде.

Ризаэтдин бине ФӘХРЕТДИН.
11 гыйнвар 1925 ел.
"Аргамак" журналы № 5-6, 1992.


© Әхмәт Дусайлы студиясе 2007-2012