Бүген Нихром браузерын куеп карагыз |
Эзләү: =>
Әдипләр: Шәриф Камал
   
  |    |  


Башка проектлар


Веб-дизайн белән мавыгучылар өчен электрон журнал
Аргамак журналы битләреннән
Авыл утлары газетасы битләреннән
Яшь әдипләрнең Мөслимдәге Зөлфәт клубы
Зөлфәт cайты
Мөслим районы Насыйп яр сайты
Гүзәллек дөньясында
Наис Гамбәр сайты
Айдар Хәлим сәхифәсе
Мизхәт Хәбибуллин сәхифәсе
Барый Ислам
Мәдүнә сәхифәсе
Татар сайтлары
Татар әдәби телендәге гарәп-фарсы алынмалары
Фәүзия Бәйрәмова. Халык үзе хөкем итәр
Әхмәт Дусайлы сәхифәсе
Дусай авылы сайты
Мөҗәһит сәхифәсе
Мөслим районы үзәк китапханәсе

Безнең дуслар


Якупова Йолдыз сайты
Таткнигафонд
Белем җәүһәрләре-2010 I Халыкара интернет-проектлар бәйгесе

Электрон татар китапханәсе

Шәһри Чаллы гәзите
Звезды Татнета 2010 - конкурс интернет-проектов

Безнең рейтинг


PR-CY.ru
Шәриф Камал

ШӘРИФ КАМАЛ
(1884—1942)

Татар әдәбияты тарихында Шәриф Камал — иң башлап кыска хикәя-новеллалар остасы буларак танылган язучы. Бу жанрны ул реалистик юнәлештә үстереп җибәрде һәм аның эчтәлеген заман чынбарлыгы белән сугарды. Замандашларыннан күпләгән татар язучыларына хас булганча, Ш. Камал да үз тормыш тәҗрибәсе аша әдәбиятка килде һәм чынлык белән сәнгать арасындагы мөнәсәбәтне әнә шул тәҗрибә яктылыгында күрергә, аңларга теләде. Беренче адымнарыннан ук аның әдәби иҗат кыйбласын тормышчанлык һәм халыкчанлык билгеләде.
Ш. Камал (Шәриф Камалетдин улы Байгилдиев) 1884 елның 27 (15) февралендә элекке Пенза губернасы Инсар өязе (хәзерге Мордва республикасы Рузаевка районы) Пешлә авылында туган. Атасы Камалетдин шул авылда муллалык иткән, бик иске карашлы һәм каты күңелле кеше булган (1926 елда үлгән). Шәрифнең анасы Зөләйха абыстай исә нечкә күңеллелеге, самимилеге белән аерылып торган (1912 елда үлгән). Ш. Камал ата-анасы арасындагы әнә шундый рухи контрастны бик кечкенәдән үк сизенә башлаган һәм үскән саен авыр кичергән, Атаның фанатизмы һәм тупаслыгы, ә ананың ягымлылыгы, ке-шелеклелеге һәм күркәм сурәте аның күңел түрендә капма-каршы характерлар булып урын алганнар. Язучы булып киткәч, Ш. Камал үзенең әсәрләрендә әнә шундый характерларны күз алдына бастырды. Мәсәлән, «Тормыш көе» хикәясендә сурәтләнгән ата һәм ана образларында аның үз тормышына бик якын торган детальләрне очратырга мөмкин.
Шәриф башта үз авылында күрше мәхәлләдәге мәдрәсәдә укый. Унике яшендә аны, күбрәк белем алсын дип, Пешләдән бераз читтәрәк Ләбәжә мәдрәсәсенә җибәрәләр. Ләкин монда да шәкертләрне дин һәм схоластика белән түндергәннәр. Бу вакытларда инде Шәриф 14—15 яшьләрдә була. Аңарда иске мәдрәсә тормышыннан ризасызлык уяна башлый, үзенчәрәк яшәү теләге туа. Мәдрәсәне ташламаса да, 16 яшьлек егет шул вакытларда салына башлаган Мәскәү — Казан тимер юлына эшкә китә. Ул монда авыр хезмәт белән көн күргән кешеләрне беренче мәртәбә якыннан аңлый һәм шундагы тормышның авырлыгын үз җилкәсендә татый.
1900 елларда Ш. Камал шәлче байларга приказчиклыкка ялланып, алар белән төрле җирләргә сәүдәгә чыгып йөри. Бу эш тә аңа шактый гыйбрәтле тормыш сабагы бирә: ул төрле кешеләр белән очраша, чынбарлыкның яхшы-яман якларына күзе ачыла бара. Шулай йөри торгач, Рига шәһәренә барып чыга, аңарда шундый урында белем алу хыялы кузгала. Ләкин Ригада мондый хыялны тормышка ашыру һич мөмкин булмагач, 1901 елда бер иптәше белән Одессага юнәлә. Максат — Төркйя-гә чыгып, андагы уку йортларының берсенә эләгү була^; Кесәдә акча, чит илгә чыгу өчен паспорт юклык та аны юлдан туктатмый. Барлы-юклы акчасын контрабандистларга түләп, Төр-киягә барып ирешә. Монда шулай ук уку йортларының берсе дә чит илдән килгән ярлы егеткә ишеген ачмый, берәү дә якты чыраен күрсәтми. Шулай да ул аптырап калмый: ачтан үлмәслек язу-сызу эшләре таба һәм укытучылар хәзерли торган «Да-релмөгаллим»гә лекцияләр тыңларга йөри.
Шулай тартып-сузып бер елны үткәргәч, Ш. Камал Истам-булдагы татар яшьләре белән Мисырга (Египетка) китәргә карар кыла. Төркиянең байтак җирләрен җәяүләп үтәләр, Каһирә шәһәренә килеп җитәләр. Ләкин изге теләкләр һаман да күктә асылынып тора. Кая барсаң да — фәкыйрьлек. Шулай да яшь күңел ул авырлыкларның колы булырга теләми: «Чыннан да, Шәриф Камал бервакыт пошынудан туктап, ныклы рәвештә укырга керешә. Гарәп газетасының реакторы Гали Йосыфның мәкаләләре белән, Йосыф Брагыйның хикәя һәм новеллалары-белән кызыксына башлый. Ләкин бигрәк тә аны Мөхәммәт Габдеһе (Габду) кызыксындыра. Габду — шул вакытта яшәгән гарәп публицисты һәм Англиянең колониаль политикасына каршы кискен мәкаләләр, очерклар язган журналист. Әнә шул очерклар Шәрифкә нык тәэсир итәләр».
Каһирәдә бер елдан артыграк торып һәм читтән килүчеләр өчен пансионда укып йөргәннән соң, 1903 елда Ш. Камал Россиягә кайта. Шундый «изге» җирләрне күргән егетне тагы» мулла булырга үгетлиләр. Ләкин егет үз кул көче белән көн күрү, бәхет табу ниятеннән һич тә чигенми. 1903 елда Екатеринослав (хәзерге Днепропетровск) губернасындагы күмер шахталарына барып, күмер ташучы һәм забойчы булып эшли; икенче урыннарга китеп, бәхетен сыный: тимер юл төзәтү, балык тоту һ. б. шуның кебек эшләр башкара. Әмма бер җирдә дә бәхет елмаймый. Шулай бәхетсезлек белән көрәш юлында ул зур тормыш тәҗрибәсе туплый. Берничә вакыттан соң ул тәҗрибә аның әдәби иҗатын азыкландыра.
Ш. Камал бәхет эзләгән еллар — Россия тарихының иң кызган һәм миллионнарның бәхет даулап революцион көрәшкә күтәрелә барган чоры иде. Бу настроениеләрдән Ш. Камал да читтә калмаган, әлбәттәй 1905 ел башларында ул туган якларына кайта. «Канлы якшәмбе» турындагы хәбәрләр ишетелә, Пешлә авылына күрше генә Рузаевка станциясендәге тимер юл эшчеләренең митингларына катнаша. Ул авыл тынычлыгында йомылып калырга теләми: Петербургка китә һәм анда укытучылык эшенә керешә. Ныклап рус телен өйрәнә башлый. Аның югары уку йортына керү теләге тагын да көчәеп китә. Гадәттәгечә, бу максатына ирешә алмаса да, икенче изге ният — язучы булу нияте кабына. Шуның беренче нәтиҗәсе булып, 1906 елда «Сада» («Аваз») исемле шигырьләр җыентыгы басылып чыга. Дөрес, бу шигырьләрнең сәнгать дәрәҗәсе түбән иде, ләкин шулай да алар булачак язучының революцион настроениесен, самодержавиегә нәфрәтен һәм халык күтәрелешенә мәхәббәтен күрсәтте.
1905 елгы революция чигенә башлап, илдә реакциянең көчәя баруы Ш, Камалның да Петербургта яшәү шартларын авырлаштыра. 1907—1910 елларда ул үз авылларында яши һәм балалар укыта. Шунда беренче хикәясе «Уяну»ны язып, «Шура» журналына җибәрә, һәм хикәя басылып та чыга. 1910 елда Төркстан якларына барганда, ул Оренбургта туктап кала. «Шура» редакциясенә үзенең хикәяләрен тәкъдим итә һәм шул матбугат органнарының берләшкән конторасына хисапчы булып керә, аннары «Вакыт»ның корректоры, ахырдан әдәби хезмәтчесе булып эшли. Оренбургтагы тормыш шартларының Ш. Камал семьясы өчен шактый авыр булуы мәгълүм. Материаль кысынкылык һәм яшәү урыннарының начарлыгы язучының көндәлек юлдашлары булып, аның саулыгына һәм иҗатына кире тәэсир ясап торалар. Шуңарга да карамастан, ул үзе теләгән бәхетнең зур өлеше язучылык эшендә икәнлеген тирән итеп аңлый һәм бәхет идеалының асыл мәгънәсен халык тормышы белән бәйләнештә күз алдына бастырган әсәрләрен илһамланып иҗат итә. Кара реакция елларының вәхшәтен кичереп, яңа революцион күтәрелешне һәм аннан соң бөек Октябрьне иреккә, бәхеткә, халыкка тирән ышаныч белән каршы ала.


Беренче бүлек
Икенче бүлек
Өченче бүлек

Г.Халит.


©CCCР Фәннәр академиясе Казан филиалы Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институты чыгарган "Татар әдәбияты тарихы" китабы, 3нче том. Казан, 1986


© Әхмәт Дусайлы студиясе 2007-2012