Бүген Әдипләр: Александр Филиппов. ГӨРГӨРИ
   
  |   Ташларны җыяр вакыт...  |  



Башка проектлар


Аргамак журналы битләреннән
Зөлфәт cайты
Кадыйр Сибгат сәхифәсе
Гүзәллек дөньясында
Наис Гамбәр сайты
Мизхәт Хәбибуллин сәхифәсе
Айдар Хәлим сәхифәсе
Фәүзия Бәйрәмова. Халык үзе хөкем итәр (Сталинның явыз сәясәте сәбәпле һәлак булган һәм газап күргән милләттәшләремә багышлыйм.)
Барый Ислам
Tатар телендәге гарәп-фарсы алынмалары
Татар сайтлары
Мөҗәһит сәхифәсе
Әхмәт Дусайлының рәсми сәхифәсе
Дусай авылы сайты
Мәдүнәнең рәсми сәхифәсе

Безнең дуслар


Якупова Йолдыз сайты
Белем җәүһәрләре-2010 I Халыкара интернет-проектлар бәйгесе

Фәрит Вафин сайты
Сорагыз - җавап бирәбез

Безнең рейтинг


PR-CY.ru

"P" хәрефенә язмалар

Рәшит Бәшәр. КЕШЕ БУЛЫП КАЛЫР ӨЧЕН... (Мирһади Разов)
Зөмәрә ҖИҺАНШИНА. Якташым турында берничә сүз (Рифә Рахман)
Гөлүсә ГӘРӘЕВА. Каләм гомер озайта (Рифә Рахман)
Рөстәм ГАЛИБӘК. Рифә апа (Рифә Рахман)
Нурзилә НОТФУЛЛИНА. Әйдә, халыкка хезмәткә! (Рифә Рахман)
Наис ГАМБӘР. ӘДӘБИЯТ ХАДИМЕ (Исмәгыйль Рәмиев турында)
Ш.Садретдинов. Сәгыйть Рәмиев.— Кит.: Татар әдәбияты тарихы: 3 том. Казан, 1986, 172—14 б.
Ш.Садретдинов. Сәгыйть Рәмиев һәм патша жандармериясе
Илшат Вәлиулла. ШАГЫЙРЬНЕҢ ҖАН ЭЗЛӘНҮЕ (С.Рәмиев турында)
Чулпан ЗАРИПОВА-ЧЕТИН. ТОРМЫШ ГАЗАПЛАРЫ (С.Рәмиев турында)
Таһир ШӘРӘФЕТДИНОВ. Чагыл тау сагына (Сөббух Рәфыйков)
Миләүшә Шәяхмәтова. ИЛ МӘШӘКАТЕ, ХАЛЫК МОҢЫ (Гәрәй Рәхим турында)
Дания Заһидуллина. Гали Рәхим: милләт өчен яшәү үрнәге
Александр Филиппов. ГӨРГӨРИ (Гәрәй Рәхим турында)
Гәрәй Рәхим турында каләмдәшләре
Марсель Галиев. Чын исеме - Гөргери...
Р.Бәшәр. Шөгерләргә барам әле... (Җәмит Рәхимов турында)
Лилия Хөснетдинова. "Батырша"да тарихи чынбарлык (Җәмит Рәхимов иҗаты)
Кыям МИҢЛЕБАЕВ. Батыршалар токымыннан ул (Җәмит Рәхимов иҗаты)
Нурфия ЙОСЫПОВА. БАЛАЧАККА СӘЯХӘТ (Бикә Рәхимова. Җайдак малай. —Казан: «Мәгариф» нәшр.,2007.)
3иннур МАНСУРОВ. "МӨМКИН" БЕЛӘН "ТҮГЕЛ" АРАСЫ (Әхмәт Рәшит турында)
Әхмәт Рәшитов: "Иҗатыма бәйләнүчеләр күп булды" A Ә Б B Г Д E Җ З И К Л M Н Р C T У Ф X Ч Ш Ю Я Һ
Александр Филиппов

ГӨРГӨРИ

Гәрәй Рәхим
Гөргөри... Григорий Родионов... Ул ук—Гәрәй Рәхим, татар шагыйре, җәмәгать эшлеклесе... Шул ук вакытта менә дигән керәшен дә Григорий Васильевич Родионов—минем университет сабакташым. Шуңа күрә аның турында мин күп белергә тиеш. Биш ел буе бер тулай торакта яшәдек, бер үк суны эчтек, стипендия алган атналарда күрше тулай торак ашханәсендә тукланып йөрдек, ә күбрәк гомуми кухняда үзебез пешереп ашый идек... Азык-төлек әйберләре арзан иде ул чакта, ипи-чәйгә генә калган вакытларда бер тәңкәгә бер атна яшәп була иде. Гриша итне пешәр-пешмәс, ягъни чиле-пешле килеш ашарга ярата.
—Алай файдалырак, витаминнары яхшы саклана,—дия торган иде. Ул Рөстәм Мингалимов белән бер бүлмәдә яшәде. Алар аерылмас дуслар иделәр һәм шулай булып калдылар да. Ал арны язучы Шамил Бикчурин шагыйрь Әнвәр Давыдов кулына тапшырган. Ә Әнвәр абый исә, көн аралаш диярлек, тулай торактагы ике дус яши торган бүлмәгә килеп, аларның хәл-әхвәлләрен белеп китә иде. Гриша белән Рөстәмнең тулай торакта кер үтүкләү бүлмәсе янында нәкъ ике кеше кереп утырышлы үз иҗат "лабораторияләре бар иде. Өченче кеше аңа утырып та, басып та— берничек тә сыя алмый. Бүлмәдәге ыгы-зыгыдан качып, шунда кереп бикләнәләр дә, тәмәке пыскыта-пыскыта көне-төне шигырь язалар, имтиханнарга әзерләнәләр... Мин аларның икесе белән дә дустанә мөнәсәбәттә булдым. Хәтта Гриша белән икебез бер үк төрле авыру белән җәфаланып та йөрдек әле. Бер михнәтнең бер рәхәте, дигәндәй, ел саен бер ай буена ашату-эчертүне дәүләт үз өстенә ала иде. Бу яман чирдән мине язучы Гадел Кутуйның сенлесе, танылган журналист һәм язучы Диас Вәлиевнең әнисе, Татарстан һәм Россиянең атказанган табибәсе, Ленин ордены кавалеры, күп кенә фәнни хезмәтләр авторы, фтизиатр Зәйнәл Мөхәммәт кызы Кутуева җолып калды. Бу урында Зәйнәл апаның дөньякүләм танылу тапкан "Тапшырылмаган хатлар" әсәрендәге төп героиня Галиянең прототибы булуын да әйтеп үтү урынлы булыр. Бу асыл затның якты истәлеге безнең хәтерләрдә мәңге саклана. Безгә тормыш бүләк иткән өчен мең-мең рәхмәт аңа!
Григорий Родионов исә дәвалануын университетны тәмамлаганнан сон хастаханәдә дәвам итте. Монда үлем белән якалашып ятканда ул әнисе Фекла Григорьевка һәм әтисе Василий Семенович Родионовларга багышланган "Көннәр язга авышкач" дигән повестен тәмамлады. Бу әсәрендә аның башка берни белән дә чагыштырып булмый торган туган ягына, аны дөньяга китергән, күп кыенлыклар аша тормыш кичкән әти-әнисенә. якын туганнарына, авылдашларына, дус-ишләренә, таныш-белешләренә, романтик хисләр белән сугарылган яшьлегендәге беренче мәхәббәтенә, аны дәвалаучы табибларга дустанә, эчкерсез мөнәсәбәте чагыла. Сагыш, үлем кебек авыр кичерешле төшенчәләр турында язганда да Григорий Родионов җор теллелегеннән читкә китми. Ул шуның белән күңелгә әллә нинди авырлык китерердәй вакыйгаларны да җиңел укылышлы итеп бирә. "Көннәр язга авышкач" повесте— үзенең тукымасы ягыннан алганда документаль әсәр. Андагы һәрбер персонажга тормыштагы исемнәрен куеп чыгарга мөмкин. Һәркайсының характеры шулкадәр оста итеп бирелгән ки, чын исемнәрен куй да укы гына! Язучы үзенең тумыштан бирелгән шаянлыгын, җорлыгын кушып, документаль җирлектә чын нәфис әсәр тудыруга ирешкән. Григорий Родионов—Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе лауреаты, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе шагыйрь һәм прозаик Гәрәй Рәхим—1941 елның 15 июлендә Татарстан Республикасының Шөгер (хәзерге Лениногорск) районы Федотовка (Аналык) авылында колхозчы гаиләсендә туган. Туган ягы турында сүз чыккач ул:
—Районның Шөгер булган чакларын сагынып яшибез,—ди. —Шөгер, дигәч, ничектер аның табигате күз алдына килә, аның турындагы җырлары искә төшә. Шуңа күрә районның элекке исемен кире кайтаруны көтеп йөргән якташларым бик күп.
Григорий Васильевич миңа үзенең туган авылы турында сөйли. Ә мин ул сөйләгәннәрне үземнең Зичәбашым белән чагыштырып барам. Гүя ул минем авылда туган да, минем күршедә торган. Авыл шулкадәр матур! Кемнең туган авылы матур түгел инде... Тауның буеннан-буена көмеш сулы чишмәләр челтерәп агып тора. Әнә, авылдашым Ксенофонтий агай Антонов махсус санап чыккан. Чакырым ярымга сузылган авылга 43 чишмә туры килә. Утыз биш метр саен бер чишмә! Авылның уртасыннан су ага, Аналык инеше. Безнекен дә Зичә елгасы ярып уза. Тау. Тау битеннән урман башлана. Мондый чакта бер әйбернең икенчесенә охшашлыгын керәшеннәрдә "суйган да каплаган", диләр. Монда да шул! Әле повестьны укыгач искә төште—кызыл балчыклы тау битендә сикергәлән йөри торган кызыл канатлы чикерткәләренә кадәр шул ук бит!
—Безнең яшьлек табигать белән бик нык бәйләнгән,—дип сөйли Григорий Васильевич. —Су буенда балык тотулар, урманда кышка җитәрлек гөмбә, җиләк, чикләвек җыюлар дисеңме... Урман кисүләр, печән чабуларны әйткән дә юк инде. Ул вакытларда көндез бернәрсә дә эшләп булмый иде. Төшке якта әзерләгән печән яки утыныңны ат белән төнлә генә алып кайта аласың...
Ә көндезләрен—колхоз эше. Бәйрәмгә барган кебек йөри халык колхоз эшенә. Озын арбаларга төялеп эшкә барганда да, аннан кайтканда да моңлы керәшен җырлары яңгырый. Авылдан тугыз чакырым ераклыктагы Колмаксар басуына куна-төнә эшкә китүләр үзенә күрә бер бәйрәм төсен ала. Алар арасында үзенең шаян шигырьләре белән авылдашлары арасында танылып өлгергән Григорий Родионов та була. Ул вакытта урта мәктәпне тәмамлаучылар үз теләкләре белән беркая да чыгып китә алмыйлар иде. Ил башлыгы Никита Хрущевның чакыруы нигезендә һәр яшь кеше институтка керер алдыннан ике-өч ел җитештерү сферасында эшләргә тиеш сыман куелган иде. Гриша да башта колхозда, аннары авыл китапханәсендә ике ел эшләп ала. Бу эш аның холкына да килеп тора, чөнки яшьләр арасында оештыру эшен аңа куш инде! Әле җиденчеләрдә укыганда ук үз очындагы яшьтәшләре арасында лидерлыкны үз кулына алып, 14 малайдан торган исемсез-нисез генә яшерен оешма төзеп куя. Мондый фикер аңа Александр Фадеевның "Яшь гвардия" романын укып чыкканнан соң килә. Бу оешма әгъзаларының һәркайсына үз араларындагы бер рәссам малай паспорт ясап тапшыра. Монысы ук инде ул вакытта Россиядә урнашкан тәртипкә, хокуксызлыкка каршы чыгу буларак бәяләнергә тиеш була. Әгәр сизгән булсалар, әлбәттә. Дөрес, бу оешманың эшчәнлеге тау башына менеп шигырь укудан, кичләрен җылы мунчада әкият сөйләп утырудан, "паспорт"ларны фуфайка мамыгы арасына яшереп тегеп куюдан узмый. Монда әле ул шигырь язуга, аны тау башындагы таш "трибуна" артыннан иптәшләренә кычкырып укуга да уен эш итеп кенә карый торган була. Шуңа күрә беренче шигырьләрен дә беркая да җибәрми. Шулай да әдәбият укытучысы класс саен кулъязма журнал чыгара башлагач, беренче шигырьләрен шунда тәкъдим итә. "Яшь каләм" дип аталучы бу журналларның бер нөсхәсе хәзер дә әле Григорий Родионовта иң кадерле ядкарь буларак саклана.
Җыр-биюгә хирыс керәшен авылларында, гадәттә, үзешчән сәнгать түгәрәкләре көчле була. Аналыкта да көчле була ул. Халык телендә аның рәсми исеме бик сирәк кулланыла. Җырларда да гел шушы исеме яңгырый. Кышын-җәен спектакльләр әзерләп, күрше авылларга гастрольләргә чыгып китәләр. Шулай итеп. авыл клубына бәрхет пәрдә алып эләләр, баян сатып алалар. Концертларны, гадәттә. Гөргөри алып бара торган була. Гомумән, концертлар оештыруның төп өлеше аның өстенә төшә. Аның бик тә артист буласы килә. Аның бу хыялын күреп торган авылдашлары, классташлары, укытучылар да канат куеп тора.
—Синнән менә дигән артист чыга, Казанга театр училищесына бар,—дип, аны мәктәпне тәмамлау белән үк шул елны гына яңадан эшли башлаган училищега озаталар.
Ул вакытта театр училищесы Күчмә театр белән бергә Кремльнең Спас манарасында урнашып, аның директоры драматург Риза Ишморат була. Авыл малае. Казанга килеп, ял көне булганлыктан, директорны өенә барып таба. Иртәгәсен аңа имтихан оештыралар. Шигырь сөйләтәләр, эпизод уйнатып карыйлар... Барысы да яхшы бара кебек тоела Гөргөригә. Бер шарт куялар:
—Барысы да килә... Тик чыжылдаучы тартык авазларың чыкмый, шуны ике көн эчендә төзәтәсең, син безнеке... Шатлыктан авыз колакка җитә. Анысы гына "чепуха" дип уйлый ул. Казан урамыннан "с", "ч", "ш" авазлары кергән сүзләрне кычкырып барганда аңа барысы да гаҗәпләнеп карап кала. Әмма бер урнашкан артикуляцияне тиз генә төзәтеп булмый икән шул. Хәзер дә ул бу дефектыннан котыла алмаган, аның юморга бай шигырьләре үз укуында "классно" яңгырый. Шулай итеп, татар театр сәнгате характерлы рольләрне уйный алырлык менә дигән бер артистын югалткан, дигән фикер туа. Аның артист булу хыялы университетка укырга кергәч тә сүнмәде бугай. Мин университетның татар театр студиясендә аның белән өчме-дүртме спектакльдә бергә уйнавыбызны хәтерлим. Безнең режиссерларыбыз төрле елларда Татарстанның халык артисты Ибраһим Гафуров, Татарстанның һәм Россиянен атказанган сәнгать эшлеклесе Гали Хөсәенов, Татарстанның халык, Россиянен атказанган артисткасы Гәүһәр Камалова булдылар. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты режиссер Равил Тумашев та, безнең уенны карап, үзенең киңәшләрен бирә торган иде. Артист була алмагач, Гөргөри, биштәрен асып, яңадан туган авылына кайтып китә дә китапханәдә ялгыз калган вакытларында шигырь язу хәстәренә керешә. Бер дәфтәр шигырьләрен районның "Ильич васыятьләре" газетасына юллый. Шуннан сайлап алып, аның "Язгы җыр" дигән бер шигырен бастырып чыгаралар. Бу 1960 ел була.
—Ул газета килгән көн минем өчен искиткеч шатлыклы булды,—дип искә төшерә хәзер Григорий Васильевич. —Авыл буйлап күтәреп йөрдем. Әллә ниләр булган кебек инде менә! Әгәр дә миннән, бәхет нәрсә ул, дип сорасалар, шушы мизгел белән үземне олы бәхет кичергән кеше дип саныйм. Шуннан соң мин тиз арада тагын бер дәфтәр тутырып җибәрдем. Бер мәлне редакциядән миңа чакыру килеп төште. Бардым. Шамил абый Бикчурин утыра тегендә. Тетмәмне тетеп ташламасыннармы болар! Бер шигыремне дә алмадылар. Ашыккансың, егет, дип кайтарып җибәрделәр. Шигырь язуның никадәр җитди эш икәнлеген шунда төшендерделәр... Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеге беренче чыныгуны район газетасының әдәби иҗат берләшмәсендә алган Григорий Родионовка чын-чынлап язучылык эшенә керешергә киң юл ача. Андагы мохит шуны таләп итә. Университет студентлары янына татар әдәбиятының аксакаллары килеп йөри, лекцияләрне танылган әдәбият һәм тел галимнәре Хатыйп Госман, Нил Юзеев, Ибраһим Нуруллин, Зәет Мәҗитов, Мостафа Ногман, Диләрә Тумашева, Вахит Хаков, Альберт Фәтхи һ. б. укый. Хәзер боларның һәркайсы легендар шәхесләр бит. Өйрәтәләр дә, таләп тә итә беләләр. Биредә укыган елларда Григорий Родионовның чын иҗат җимешләре Гәрәй Рәхим имзасы астында вакытлы матбугатта еш күренә башлый. Студент елларында ул университет каршындагы әдәби-иҗат түгәрәге эшендә иң актив катнашучыларның берсе була. Соңрак бу түгәрәкнең җитәкчесе итеп тә сайлана. Аның "Вәгъдә" дигән беренче шигырьләр җыентыгы университетны тәмамлаган елны басылып чыга. Аннан соң озакламый "Чәчәк сатучы малай" дигән хикәяләр җыентыгы дөнья күрә. 1968 елда аны СССР Язучылар союзы әгъзалыгына кабул итәләр.
"Татарстан яшьләре" газетасында эшләү еллары аңа яңа иҗат баскычлары буйлап өскә күтәрелергә ярдәм итә. Анда килүгә үк ул яшь язучылар, артистлар, композиторлар, рәссамнарны үз тирәсенә туплаган "Лира" клубы ачып җибәрә. Ул вакытта яшь талантларның иҗатларын чагылдыручы бер генә басма да булмый. Ә бу—айга бер мәртәбә даими чыгып килүче кушбит—тиз арада иҗади яшьләрне үз тирәсенә туплый.
Григорий Родионов бераздан яңа вазифада. Аны Татарстан китап нәшриятына яшьләр-балалар редакциясенә мөхәррир итеп чакырып алалар. Анда эшләгән дәвердә ул татар язучыларының җитмешкә якын китабын редакцияләп чыгара. Үзе дә, эштән соң вакыт табып, яңа әсәрләр өстендә эшли, китаплар бастыра. Аннары инде язучылар белән эшләүдә шактый тәҗрибә туплаган, берничә китап авторы Гәрәй Рәхимне Татарстан Язучылар союзына әдәби консультант итеп чакырып алалар. Монда килгәндә инде ул "Омтылыш", "Хәтер", "Мин урамда йөрим", "Шатлык елы" дигән төрле жанрдагы әсәрләрен туплаган китапларын чыгарып өлгергән, әдәбият мәйданына атлыгучы яшьләргә үзенең төпле киңәшләрен бирә, юл күрсәтә алырдай җитлеккән язучы була. 1978-1979 елларда ул "Казан утлары" журналы редакциясендә проза бүлеге мөдире булып эшләп ала. Монда да аңа татар әдәбияты классиклары булып киткән күп кенә язучыларның әсәрләрен редакцияләргә туры килә. Биредә шулай ук күп эш башкарылган, әмма шуларның берсе аның хәтеренә нык уелып калган. —Соңгы мәртәбә миңа Нурихан Фәттахның "Узган елларга карап" (бу китапның беренче исеме) дигән повестен редакцияләргә туры килде,—дип искә ала ул. —Ул анда сугыш елларында авылдагы авыр тормышны бик дөрес итеп тасвирлаган иде. Әсәр шулкадәр кыю язылган, тирән фикерле, тәнкыйтьле повесть иде. Шул әсәрне обком карап чыгып, бастыртмады. Ул аннары язучының бер җыентыгында "Артта калган еллар" исеме белән дөнья күрде. Менә шундый вакытлар да бар иде.
Шуннан соң Гәрәй Рәхимнең сукмагы Мәскәү ягына таба каера. Ул ике ел СССР Язучылар союзы каршындагы Югары әдәби курсларда укый, монда драматургия секциясендә шөгыльләнүне кирәк дип саный. Бу вакытта секция җитәкчесе дөнья күләмендә танылган рус драматургы Виктор Розов була.
—Турыдан-туры Виктор Сергеевич кул астыңда шөгыльләнү ул минем өстемә бәхет тавы ишелеп төшкәндәй булды инде,— ди язучы үзе бу турыда. —Ул бик тәмләп сөйли, белемне чын-чынлап арттыра белә торган чын укытучы иде.
Талант беркайда да югалмый. Курсларда укып йөргәндә үк аңа тагын бер бәхет елмая. Аны Россия Язучылар союзы идарәсе рәисе Сергей Михалков үз янына чакыртып алада эш тәкъдим итә. Менә шуннан—1980 елдан башлап—җиде ел буена, Мәскәү язучылары белән иңгә-иң торып, Россия Язучылар союзы идарәсенең Татарстан, Башкортстан һәм Чувашстан республикалары буенча өлкән консультанты һәм союз каршындагы тәрҗемә советының җаваплы секретаре булып эшли. Эшләгәнгә эш язган, дигәндәй, аны шунда ук Язучылар берлеге аппаратының профком рәисе итеп тә сайлап куялар. Бу инде сиңа язучылар кухнясында кайнашу гына түгел, ә аларның һәркайсының тормыш-көнкүреше, борчу-шатлыклары, кайгы-хәсрәтләре эчендә кайнау да була. Кемгә квартира, кемгә иҗат йортына юллама, тагын әллә нәмәрсәләр кирәк! Бу эш эченә кереп чумсаң, сиңа ышанып тапшырылган өч тугандаш республикаң бер читтә калырга да мөмкин. Аның яңа эшендә беренче киңәшчеләре Сергей Михалков, Николай Доризо, Анатолий Алексий була. Бу чорда өч республиканың дистәләрчә язучылары үзләренең китапларын Мәскәү нәшриятларында чыгарып калалар.
Григорий Родионов Россия Язучылар союзында эшләгән вакытта татар әдәбиятын дөньяга таныту буенча да күп шөгыльләнә. Бу елларда Кол Галинең тууына 800 еллык юбилейны халыкара ЮНЕСКО календарена керттерүдә ул куйган хезмәт тә аз булмый. Парижга ЮНЕСКО штабына җибәрелгән бөтен материаллар да анын җылы кулы, кайнар йөрәге аша уза. Габдулла Тукайның 100 еллык юбилее да ЮНЕСКО календарена шул рәвешле кертелә. Ул вакытта әле суверенитет дигән нәрсә юк бит. Шуңа күрә татар әдәбиятын халыкара аренага чыгару коточкыч мәшәкатьле эш була? Ә Кол Галинең 800 еллыгын 14 илдә зурлап билгеләп үтәләр. Монысы—реаль чынбарлык. Татар әдәбияты тарихында беренче мәртәбә Мәскәүдәге Лужники стадионының зур залында татар әдәбиятына багышланган шигырь кичәсе үткәрелә. Ул да татар сүзенә сусаган мәскәүлеләр белән тулы була. Ул башкаланың мактанычы булган Колонналы залда татар әдәбиятының йөзек кашлары Кол Гали, Габдулла Тукай, Галимҗан Ибраһимов, Акмулла юбилейларын Бөтенсоюз югарылыгында үткәрүгә ирешә.
Сиксәненче еллар азакларындагы илдә барган үзгәртеп корулар язучылар оешмаларын да читләтеп үтми. Күп кенә республикаларда язучылар оешмалары таркала башлый. Мондый шартларда Григорий Родионов үзенең укучысына якынрак булу теләге белән яңадан Казанга әйләнеп кайта. Ул вакытта Татарстан Язучылар союзы идарәсе рәисе Туфан Миңнуллин аны үзенең уң кулы—рәис урынбасары итеп кабул итә. Мөстәкыйльлек даулап йөргән еллар була бу. Һәр вакыйганың уртасында булырга ярата торган Григорий Васильевич, язучылар идарәсендәге эшен ташлап, яңа гына оешып килә торган "Шәһри Казан" газетасында эшли башлый. Газетаның беренче саны чыгар алдыннан Борис Ельцин да Казанда йөри. Григорий Родионов аның белән очрашып, аңардан яңа газетаны котлау сүзләре яздырып ала. Шундый ук котлауны Минтимер Шәймиевтән дә яздыра. Ул котлаулар икенче көнне үк беренче санның беренче битендә басылып та чыга.
—"Шәһри Казан"да эшләгән елларымны бик яратам,—дип искә ала ул хәзер.
— Нәкъ шул вакытта килеп чыкты бит инде милли мәсьәләләр турында авыз тутырып сөйләүләр...
1992 ел. Кәрим Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театрында республика керәшеннәре үзешчәннәренең концерты бара. Керәшеннең дә борынына мөстәкыйльлек исе керә башлаган чак бу. Шушы кадәр керәшенне бөтен республикадан бер залга тагын кайчан җыясың әле?! Концерттан соң тиз генә конференция үткәреп алырга булалар. Григорий Родионов сәхнә артында туган бу фикерне халыкка җиткерә: —Без сәясәт белән шөгыльләнергә теләмибез,—ди ул. —Әмма безгә үзебезнең гореф-гадәтләрне, культураны, җырларыбызны, телебездәге үзенчәлекләрне саклап калу, гомумән сәнгатебезне күтәрү өчен культура-агарту оешмасы төзергә кирәк.
Зал гөрләтеп кул чаба. Өч кешедән—Григорий Родионов, Галина Казанцева, Аркадий Фокин—оештыру комитеты төзелә. Республика керәшен оешмасы үз эшен әнә шулай башлап җибәрә. Аннары Чаллы яклары активлашып, күтәрелеп китә...
—Григорий Васильевич, сезнең иҗатыгызда керәшен темасы нинди урын алып тора?
—Дөресен әйткәндә, бу мәсьәләдә минем үкенечләрем зур. Яшь вакытта мин керәшен темасына игътибар итә алмадым. Ни өчен икәнлеге билгеле, ул вакытта бу темага язсаң да бастырмыйлар иде. Ул вакытта язган булсам, хәзер файдасы тигән булыр иде. Ләкин эш шунда ки, ул чордагы тәрбиям белән керәшен темасы минем каныма, җелегемә үтмәгән иде әле. Аны язу өчен иң башта керәшен патриоты булырга кирәк бит. Бу әйбер миңа соңрак—керәшен оешмалары төзеп йөргән вакытларда гына килде. Минем бөтен әйләнә-тирәм гел татарлардан гына тора иде. Араларында керәшеннәр юк диярлек. Мәктәптә дә, гүя ул керәшен авылында булса да, керәшен темасы юк иде. Бу теманың тәме миңа үзем өлгереп җитмичә кермәде. Шулай да соңгы вакытларда керәшеннәр турында аерым хикәяләрдән торган "Җәгүр дәдәй дәмәкләре" дигән повестем чыкты. Бу әсәр бары тик чынбарлыктан тора һәм анда шушы чынбарлыкка карата минем мөнәсәбәтем һәм бәям чагыла. Минем әнинең Җәгүр исемле абыйсы бар. 1911 елгы. Әле дә исән-сау. Сугыш кичкән. Төрмәдә дә утырып алган. Бик оста тегүче, умартачы, балта остасы. Бөтен эшне коеп куя. Үзе шулкадәр шаян, оста җырчы. Аның хатыны Үли җиңги дә туксан яшькә якынлашып килә. Мин аларга кайткалап йөрим.
—Барлык әсәрләрең дә шулай чынбарлыктан алынганмы?
—Шагыйрь буларак, язган әйберләремнең барысы да чынбарлыктан алынган. Ләкин аларны, әлбәттә, романтик биеклеккә менгереп язарга тырыштым. Өч повестем чыкты. Алар да, нигездә, чынбарлык. Берсе әниемә, аның фаҗигале үлеменә, икенчесе минем яшьлек мәхәббәтемә багышланган. Әлбәттә, әдәби әсәр гел чынбарлыктан гына тормый инде ул. Шулай да төп геройларның күңеле һәм барлыгы чынбарлыкка туры килә.
—Синең малайларыңның беренчесенең исеме Дауыт, икенчесенеке—Кубрат. Аларга исем кушканда нәрсәдән чыгып эш иттең?
—Беренчесенә исемне озак эзләдем. Ә менә икенчесенә тиз табылды. Монысы да язучылык эше белән бәйле. Мин бит "Борынгы Болгарны сагыну" дигән киносценарий яздым. Анда төп геройларның берсе—борынгы Болгар ханы Кубрат. Икенче улым шушы сценарий буенча беренче татар киносы төшереп йөргән вакытка туры килде. Кинорежиссер Булат Мансуров шунда ук әлеге исемне кушарга тәкъдим итте. Кубрат дип кушу, бер яктан, тарихны эченә алса, икенче яктан, ул минем әдәби героем, өченче яктан, христиан динен кабул иткән хан. Әмма, шулай да, византиялеләргә мөрәҗәгатендә, моңа кадәр халкым нинди дин тоткан булса, шул диндә калсын, ди. Ул вакытта мәҗүсилек дине була. Хан болгарларны башка дингә күчерү белән шөгыльләнми.
—Киносценарий язу уе ничек туды? Беренче татар киносының язмышы ничегрәк?
—Әлбәттә, киносценарий языйм әле, дип утырып кына язып булмый. Аның нигезе һәм киләчәге булырга тиеш. Беренче Бөтендөнья татар конгрессында татар халкының кино сәнгатен тудыру турында сүз булган иде бит. Режиссер итеп Мәскәүдән Булат Мансуровны чакырдылар. Ә сценарий юк. Ул вакытта инде Муса Җәлил исемендәге Опера һәм балет театрында минем сценарий буенча "Каһәрләнгән мәхәббәт" операсы куелган иде. Аннан соң шулай ук опера өчен борынгы Болгар темасына сценарием бар иде. Шулай итеп, мин Булат Мансуров белән очрашып, беренче татар фильмы өчен сценарийны икәү язарга булдык. Фильм тулысыңча тасмага төшереп бетерелгән килеш "Мосфильм" студиясендә шушы көнгә кадәр монтажлап бетерүне көтеп ята. Вакытында акча булмыйча, сузылды да сузылды. Ләкин кино бар һәм ул экраннарга чыгачак. Ул һәркайсы икешәр серияле "Атилла", "Кубрат" һәм "Идел буе болгарлары" дигән мөстәкыйль фильмнан тора.
—"Каһәрләнгән мәхәббәт" операсы турында берничә сүз әйтмәсәк, әңгәмәбез китек калыр кебек. Бу әсәр сиңа һәм тагын дүрт артистка мактаулы исемнәр китерде бит...
—Бу теманы миңа композитор Бату Мулюков тәкъдим иткән иде. Бераз уйланып йөрдем дә риза булдым. Авыр тема иде бу, чөнки Мәҗит Гафури үзенең "Кара йөзләр"ендә вульгар социологизм чорындагыча муллаларны бик нык мыскыл иткән бит. Аннан соң авылны бик ярлы итеп күрсәткән. Мине бер идея биләп алды. Боларын йомшартып та була. Мин лидерның көчен күрсәтүне максат итеп куйдым. Анда халык сарык шикелле лидерга иярә. Шулай итеп, нинди матур башланган мәхәббәтне юкка чыгаралар, фаҗига ясыйлар. Аннары үзләре үк, шушы фаҗигадән соң Заһир артыннан ияреп, муллаларны каһәрлиләр, кызны кызганалар. Опера артистлары бу әсәрне Мәскәүдә Кремльнең съездлар сараенда да уйнадылар. Ә анда кадәр барып җитү бик җиңел түгел.
—Шагыйрь һәм язучы буларак заяга үткән вакытларың булды дип саныйсыңмы?
—Хәзер инде артка борылып карап, кайбер әйберләрне барлап карасаң да ярый. Мин үзем гомерем буе эшләдем дә эшләдем. Мин бит авылдан чыккан кеше. Әгәр бөкеремне чыгарып эшләмәсәм, миңа читтән бер тиен акча да керми. Ләкин яшь вакытта иҗатта заяга узган вакытлар күп булды, дип саныйм. Ә хәзер инде, рәсми органның бер чиновнигы буларак, иҗатка бөтенләй вакыт калмый. Ләкин мин моны заяга узган вакыт дип әйтә алмыйм. Менә унике ел инде Татарстан Дәүләт Советында өлкән референт булып эшлим. Ике яшь балам хакына эшлим. Элеккерәк елларда бер китап бастырып чыгарсаң, аның гонорар акчасына гаилә белән бер ел яшәп була иде. Хәзер китап чыгара башласаң да үзең түләп бастырырга кирәк. Миңа, бәлки, ул газеталарда, журналларда эшләп йөрергә дә кирәк булмагандыр. Ул чагында иҗат җимешләре күбрәк булыр иде.
—Киләчәкне ничегрәк күз алдына китерәсең? Без кая таба барабыз?
—Иң беренче илдән башлыйк. Моннан ун еллар элек киләчәк начараюдан-начараюга таба бара дип, бөтенләй кәефем төшкән иде. Дөрес, ул хәзер дә яхшыга таба бармый. Шул ук вакытта артка таба тәгәрәү дә акрынайды. Хәзер аз гына тотрыклылык бар шикелле. Авыр яшәүчеләр күп, әлбәттә. Илнең киләчәге алай ук начар булмастыр дип уйлыйм. Балаларымның киләчәге эш белән бәйле булыр инде. Мин аларның икесен дә татар мәктәпләрендә укытам. Татар милләтенең киләчәге турында шулай кайгыртам. Үземнең киләчәк турында әйткәндә, матур картлык килсен дип телим. Балаларым бераз үсә төшкәч, пенсиягә чыгып, гел язучылык эшенә генә чумарга исәплим. Аллаһы Тәгаләнең зиһен бирүен телим.
Григорий Родионов—утыздан артык китап авторы. Чыннан да, алар күбрәк тә була алыр иде. Ул унбиш ел гомерен ике томлык "Татар поэзиясе антологиясе"н төзүгә багышлый. Әдип Алмыш хан чорындагы көмеш акчага сугылган икеюллыктан алып (930 нчы ел) 1992 елга кадәрле вакыт аралыгындагы барлык шагыйрьләрне барлап, алар иҗатындагы иң яхшы үрнәкләрне татар укучысына тәкъдим итә. Моңа кадәр әле аның кулы аша "Татар балалар поэзиясе антологиясе" үткән була.
Григорий Родионов—Гәрәй Рәхим—кырык елга якын татар әдәбияты байрагын югары тоткан хәлдә төпкә җигелеп тартып барды. Әдәби тәнкыйть аның иҗатын һәрвакыт уңай бәяләде. Татарстанның халык шагыйрьләре Хәсән Туфан, Сибгат Хәким, Калмыкстанның халык шагыйре Давыт Көгелтинов, Башкортстанның халык шагыйре Равил Бикбаев, Ленин премиясе лауреаты, рус шагыйре Егор Исаев һәм башкалар аның иҗатына югары бәя биреп, аны зур хәрефтән Шагыйрь дип атадылар.

Александр Филиппов.

Казан утлары 2006, №3.




© Әхмәт Дусайлы студиясе 2007-2013