Бүген Әдипләр: Чулпан ЗАРИПОВА-ЧЕТИН. ТОРМЫШ ГАЗАПЛАРЫ
   
  |   Ташларны җыяр вакыт...  |  



Башка проектлар


Аргамак журналы битләреннән
Зөлфәт cайты
Кадыйр Сибгат сәхифәсе
Гүзәллек дөньясында
Наис Гамбәр сайты
Мизхәт Хәбибуллин сәхифәсе
Айдар Хәлим сәхифәсе
Фәүзия Бәйрәмова. Халык үзе хөкем итәр (Сталинның явыз сәясәте сәбәпле һәлак булган һәм газап күргән милләттәшләремә багышлыйм.)
Барый Ислам
Tатар телендәге гарәп-фарсы алынмалары
Татар сайтлары
Мөҗәһит сәхифәсе
Әхмәт Дусайлының рәсми сәхифәсе
Дусай авылы сайты
Мәдүнәнең рәсми сәхифәсе

Безнең дуслар


Якупова Йолдыз сайты
Белем җәүһәрләре-2010 I Халыкара интернет-проектлар бәйгесе

Фәрит Вафин сайты
Сорагыз - җавап бирәбез

Безнең рейтинг


PR-CY.ru

"P" хәрефенә язмалар

Рәшит Бәшәр. КЕШЕ БУЛЫП КАЛЫР ӨЧЕН... (Мирһади Разов)
Зөмәрә ҖИҺАНШИНА. Якташым турында берничә сүз (Рифә Рахман)
Гөлүсә ГӘРӘЕВА. Каләм гомер озайта (Рифә Рахман)
Рөстәм ГАЛИБӘК. Рифә апа (Рифә Рахман)
Нурзилә НОТФУЛЛИНА. Әйдә, халыкка хезмәткә! (Рифә Рахман)
Наис ГАМБӘР. ӘДӘБИЯТ ХАДИМЕ (Исмәгыйль Рәмиев турында)
Ш.Садретдинов. Сәгыйть Рәмиев.— Кит.: Татар әдәбияты тарихы: 3 том. Казан, 1986, 172—14 б.
Ш.Садретдинов. Сәгыйть Рәмиев һәм патша жандармериясе
Илшат Вәлиулла. ШАГЫЙРЬНЕҢ ҖАН ЭЗЛӘНҮЕ (С.Рәмиев турында)
Чулпан ЗАРИПОВА-ЧЕТИН. ТОРМЫШ ГАЗАПЛАРЫ (С.Рәмиев турында)
Таһир ШӘРӘФЕТДИНОВ. Чагыл тау сагына (Сөббух Рәфыйков)
Миләүшә Шәяхмәтова. ИЛ МӘШӘКАТЕ, ХАЛЫК МОҢЫ (Гәрәй Рәхим турында)
Дания Заһидуллина. Гали Рәхим: милләт өчен яшәү үрнәге
Александр Филиппов. ГӨРГӨРИ (Гәрәй Рәхим турында)
Гәрәй Рәхим турында каләмдәшләре
Марсель Галиев. Чын исеме - Гөргери...
Р.Бәшәр. Шөгерләргә барам әле... (Җәмит Рәхимов турында)
Лилия Хөснетдинова. "Батырша"да тарихи чынбарлык (Җәмит Рәхимов иҗаты)
Кыям МИҢЛЕБАЕВ. Батыршалар токымыннан ул (Җәмит Рәхимов иҗаты)
Нурфия ЙОСЫПОВА. БАЛАЧАККА СӘЯХӘТ (Бикә Рәхимова. Җайдак малай. —Казан: «Мәгариф» нәшр.,2007.)
3иннур МАНСУРОВ. "МӨМКИН" БЕЛӘН "ТҮГЕЛ" АРАСЫ (Әхмәт Рәшит турында)
Әхмәт Рәшитов: "Иҗатыма бәйләнүчеләр күп булды" A Ә Б B Г Д E Җ З И К Л M Н Р C T У Ф X Ч Ш Ю Я Һ
Чулпан ЗАРИПОВА-ЧЕТИН

ТОРМЫШ ГАЗАПЛАРЫ

Сәгыйть Рәмиев
Күп кенә замандашлары һәм соңрак чор әдәбият белгечләре С. Рәмиевне тормыш авырлыклары каршында югалып калды, биреште дип исәпләделәр. Шагыйрь 1910 елда Казаннан китеп рухи яктан үлде һәм бу вакыйгалардан соң бер генә дә исәпкә алырлык шигырь язмады дип язып чыгучылар да аз булмады. Моның белән килешергә дә, килешмәскә дә мөмкин...

Чыннан да, 1915 елдан алып шагыйрь тормышында кискен, авыр борылыш күзәтелә: кулга алулар, тентү, судлар, бер шәһәрдән икенче шәһәргә күченүләр... Күрәсен шуңадыр, бу чор С. Рәмиев иҗатында төшенкелек, өметсезлек, талчыгу мотивлары белән сугарылган. Шагыйрьнең "Тәсәлла", "Талдым", "Дога" кебек шигырьләре мона дәлил булып тора. Нәкъ менә бу елларда Уфа шәһәре жандармериясе С. Рәмиевтән яшерен агент ясарга йөри. Соңыннан суд аклап чыкса да, шагыйрь соңгы көннәренә кадәр провокаторлыкта гаделсез гаепләүләрдән җанына тынгы таба алмый. Ш. Садретдинов язуынча, "мондый борылыш, С. Рәмиев әдәбиятта һәм матбугатта алып барган иксез-чиксез көрәш нәтиҗәсе, үзенең фаҗигалелеге белән тетрәтә шагыйрь күңелен" (Ш. Садретдинов, С. Рәмиев һәм патша жандармериясе // Аргамак.—1994.—6,—Б. 92). Бу вакыйгалар булганчы да шагыйрь тормышы җайлы гына баргандыр дип әйтеп булмый. Әле 1913 елда ук Муса Җарулла Г. Тукай үлүенә карата язылган "Габдулла әфәнде Тукаев" мәкаләсендә безләрне бүген дә уйландырырлык, җаныбызны сыкратырлык сүзләр язып чыга: "Тукай үлде. Ләкин, Сәгыйть әфәнде Рәмиев кебек, гүзәл вә яшь шагыйрьләребез калды. Түбәнсетелүдә, тарлыкта, хурлыклы шартларда гомер итәләр. Без шул хәлләрдән бер тиешлек тә тәэсирләнмибез. Яшь әдипләрне ихтирам итү түгел, бәлки, гәзит битләрендә бәгырьләрен хурлыйбыз. Җаннарын хурлаганнан, яки тулы игътибарсызлык күрсәткәннән соң, үлгәннәрендә матәм тотуда мәгънә, әлбәттә, юк..." (МусаҖарулла. Габдулла әфәнде Тукаев.—"Мәдәни җомга".—1997.— 25 апрель.). 1915 елда С. Рәмиев белән күрешкәннән соң Сәйфи Кудаш хәтерендә шагыйрь "аз сүзле, түземле, ниндидер чишелмәс проблемалар һәм уй-кичерешләр сарып алган, рухи газапларга тарыккан моңсу кеше" буларак кереп кала. Гәрчә алдагы елларда С. Кудаш С. Рәмиевне шат күңелле, бер хәсрәтсез, һәрчак озак итеп гапләшергә әзер шәхес буларак белсә дә...

1917 елгы борылыш С. Рәмиевнең болай да каршылыклар белән тулы тормышын тагын да катлауландыра төшә. Даут Юлтый хаклы: төрле совет эшләрендә йөрсә дә, "С. Рәмиевнең эчке рухы бу яңа дәвергә үзләшә алмады. Бу дәвер аның шигъри талантына көч бирә алмады. Аның шигъри чәчәге үз дәвере белән бергә корып, шиңгән иде инде". (Давыт Юлтый. Сәгыйть Рәмиев үлде // "Эшче".—1926.—20 март). Бу хакта К. Гыйрфанов та "Сәгыйть бервакытта да могтәбәр революционер булып китә алмый. Ул үзен бары шагыйрь иттереп таный һәм ул вакытның традициясе буенча, шагыйрь нинди дә булса бер сыйныфның мәнфәгатенә хезмәт итәргә тиеш түтелщип ышана. Шунлыктан үзенең шигырьләрендә табигатьне, аның матурлыгын, тормышта күрелгән гомуми бәхетсезлекне җырлый иде" дип бик төгәл билгеләгән.

С. Рәмиевнең замандашы Исмәгыйль Рәмиев язуынча, "1922 елларда шагыйрь үзе дә, кальбе дә бик өшәнгән иде. Йончулы, эч пошулы һәм гамьле бер кыяфәт. Газаплы, авыр рухи кичерешләрне үткәргәне ачык күренә..." (И. Рәмиев. Истәлекләр.—Казан, 1965.— Б. 48). Олы кызы Фирдәвес ханым сөйләвенчә, С. Рәмиев үз-үзен яклый алмас дәрәҗәдә бик йомшак табигатьле, бик тиз рәнҗетелә ала торган кеше була. Кыска гына вакыт эчендә шагыйрьнең гаиләсе бер-бер артлы кече яшьтәге ике баласын җирли. Хатыны Бану Әюпова истәлекләренә караганда, С. Рәмиев кече күңелле булуы, балаларны артык яратуы сәбәпле, бик авыр кичерә бу югалтуларны. Гаилә фаҗигаләре дә, әлбәттә, шагыйрь күңелендә тирән бер эз калдыргандыр. Ләкин бу чорда шагыйрьгә хас булган авыр рухи халәтнең сәбәпләренең тагын да тирәндә ятуына да ышану авыр түгел... 1917 ел борылышыннан соң төрле җирдә, төрле эштә эшләгән С. Рәмиевкә, илдә барган үзгәрешләрнең бер дә алга илтмәвен аңлап алу өчен дә күп вакыт кирәкми. Ул 1918 елда ук революция китергән яңалыкларны хаос буларак бәяләп, мәрхүм Тукай исеменә атап хат яза (С. Рәмиев. Мәктуб.—"Сарай" газ.—1918.—3 (17) апрель.). Юк, шагыйрьнең шигъри көче зәгыйфьләнми. Бары тик, соңгы шигырендә язуынча, "әрәм җирдә", "буш һавада" илһам килми аңа бүтән... Ләкин заманында С. Рәмиевнең ачыктан-ачык әйтелгән фикерләрен хупламаучылар да аз булмаган күрәсең. Һәм бу табигый да. Шуларның берсе—шул чорның танылган журналисты Газыйм Касыймов—әле бу шигырь язылганчы ук С. Рәмиевнең яңа җәмгыятькә булган мөнәсәбәтен тәнкыйтьләп, болай да язып чыга: "Хәзерге эшче-крестьян диктатурасы дәверендәге икътисади мөнәсәбәтләрдән туган яшь әдәбиятның шагыйре булыр өчен ул диктатураның сөелүе һәм аңа иҗади карау шарт. Сәгыйтьтә бу юк, биш ел дәвам иткән бөек революциягә дә, аның нәтиҗәсендә туган әдәбиятка да ул хаос дип, аңлашылмау дип карый. Шулай булгач, аның хәзерге әдәбият шагыйре һәм аны тудырган идеологиянең Тәрҗеманы була алу ихтималы юк" (Г. Касыймов. Сәгыйть агага // "Башкортстан" газ.—1923.—11 гыйнвар). Нәкъ менә бер мәҗлестә әйтелгән бу сүзләргә каршы яза да инде С. Рәмиев "Сүзем һәм үзем" дигән шигырен. Әдәбият тарихында С. Рәмиевнең соңгы шигыре дип саналган бу шигырь 1923 елда языла һәм ул шагыйрьнең бөтен иҗадына, рухи эзләнүләренә җавап бирә, нәтиҗә ясый кебек... С. Рәмиевнең 1905 ел революциясе нәтиҗәсендә барлыкка килгән идеалларына тугры калуын да тагын бер мәртәбә раслый бу шигырь. Моңа каршы Г. Касыймов үзенең мәкаләсендә С. Рәмиевне "биш ел буена әллә ничаклы кыйммәтле корбаннар биреп, низагларга каршы торып дәвам иттерелгән канлы көрәш вакытында" (1917 ел инкыйлабы турында сүз) тик торганы, "сүз кылычын кынасыннан чыгармаганы" өчен гаепли һәм "ни өчен... әле дә чыгармыйсыз?" дип эзәрлекли.

1926 елда "Шагыйрь үлде" дигән некрологында Касыйм Гыйрфанов С. Рәмиев турында "ул һаман да ирекле шагыйрь булып калды. Аның һәр матурлыкка табынырга әзер торган, бик тиз мөтәәссир булучан йөрәге бар нәрсәдән элек матурлык колы иде. Ул моны үзендә сизә, кайвакыт гафу үтенгән сыман, кайвакытта зарланган сыман иттереп сөйли дә иде" дип, шагыйрьнең иң күркәм үзенчәлеген язып чыкты (К. Гыйрфанов. Шагыйрь үлде. Яңа авыл.—1926.—25 март.)

Чорналганмын шул мәхәббәт богавына!
Ик-чик белмим матурлыкның мин багына:
Бер зур эштән—бер җиһадтан бушандыммы,
һаман күңлем матурлыкка тик табына.


Сәгыйть Рәмиевнең үлеме замандашлары тарафыннан "тагын бер тарихи югалту" буларак кабул ителә. Даут Юлтый шагыйрь белән соңгы мәртәбә күрешүе хакында бодай дип язып калдырган: "Әле мин Уфага соңгы кайтуымда Сәгыйть Рәмиев бик каты чирли дигәч, аның янына кергән идем. Хәлен сорашкач ул шулай диде: —Шушы язны үткәреп, тагын бер җәйне күрү өметем зур иде. Хәзер ул сүнде инде... Үзем өчен кайгырмыйм, ләкин балалар бик яшь кала бит!..—Шул сүз соңында ул эчкә баткан күзләреннән яшьләрен чыгарды" (Д. Юлтый. Сәгыйть Рәмиев үлде. Эшче.—1926.—20 март.)

Шагыйрьнең тормыш газаплары гади кеше газаплары белән чагыштырганда икеләтә авыррак... С. Рәмиев, К. Гыйрфановның шигъри бәяләмәсендә язылганча: "кызу көндә авыл өстендә бөркелеп чыккан яңгыр кебек, кинәт кабынды, кинәт бөркелеп күтәрелде". Үзенең "мин"е турында әйтеп, үз газаплары, үз кичерешләре турында сөйләп, шагыйрь гомумән кеше, шәхес бөеклегенә дан җырлады. Гаяз Исхакый Сәгыйть Рәмиев шигырьләрен "алар гаять көчле эчке бер гармониягә ия, елатыр дәрәҗәдә дулкынландыргычтыр. Дөнья кануннарына сыешмаган хәлдә, тормыш кысаларыннан чыгып ташыган зур йөрәкнең ыңгырашуы кебек яңгырыйлар", дип язды (Гаяз Исхакый. Шималь төрекләре әдәбиятына бер караш // Татарстан.—1993.—9). Кәм ин әһәмиятлесе, "Сүзем һәм үзем" шигыренең икенче өлешеннән күренгәнчә, дөнья газапларына, тормыш җайсызлыкларына карамастан, шагыйрь күңеле Феникс кошы кебек үзен мәхәббәт, газап утына атып, көлдән яңадан тернәкләнергә көч таба һәм янадан "сәгадәтне идеал корып" "хәят кәсасеннән" эчүен дәвам итә... Нәкъ менә шушы сыйфаты белән сокландыргыч, кадерле дә инде безгә С. Рәмиев ижаты.

Чулпан ЗАРИПОВА-ЧЕТИН,
филология фәннәре кандидаты.
Төркия, 2003 ел.

Казан утлары №2, 2005


© Әхмәт Дусайлы студиясе 2007-2013