Бүген Әдипләр: Илшат Вәлиулла. ШАГЫЙРЬНЕҢ ҖАН ЭЗЛӘНҮЕ
   
  |   Ташларны җыяр вакыт...  |  



Башка проектлар


Аргамак журналы битләреннән
Зөлфәт cайты
Кадыйр Сибгат сәхифәсе
Гүзәллек дөньясында
Наис Гамбәр сайты
Мизхәт Хәбибуллин сәхифәсе
Айдар Хәлим сәхифәсе
Фәүзия Бәйрәмова. Халык үзе хөкем итәр (Сталинның явыз сәясәте сәбәпле һәлак булган һәм газап күргән милләттәшләремә багышлыйм.)
Барый Ислам
Tатар телендәге гарәп-фарсы алынмалары
Татар сайтлары
Мөҗәһит сәхифәсе
Әхмәт Дусайлының рәсми сәхифәсе
Дусай авылы сайты
Мәдүнәнең рәсми сәхифәсе

Безнең дуслар


Якупова Йолдыз сайты
Белем җәүһәрләре-2010 I Халыкара интернет-проектлар бәйгесе

Фәрит Вафин сайты
Сорагыз - җавап бирәбез

Безнең рейтинг


PR-CY.ru

"P" хәрефенә язмалар

Рәшит Бәшәр. КЕШЕ БУЛЫП КАЛЫР ӨЧЕН... (Мирһади Разов)
Зөмәрә ҖИҺАНШИНА. Якташым турында берничә сүз (Рифә Рахман)
Гөлүсә ГӘРӘЕВА. Каләм гомер озайта (Рифә Рахман)
Рөстәм ГАЛИБӘК. Рифә апа (Рифә Рахман)
Нурзилә НОТФУЛЛИНА. Әйдә, халыкка хезмәткә! (Рифә Рахман)
Наис ГАМБӘР. ӘДӘБИЯТ ХАДИМЕ (Исмәгыйль Рәмиев турында)
Ш.Садретдинов. Сәгыйть Рәмиев.— Кит.: Татар әдәбияты тарихы: 3 том. Казан, 1986, 172—14 б.
Ш.Садретдинов. Сәгыйть Рәмиев һәм патша жандармериясе
Илшат Вәлиулла. ШАГЫЙРЬНЕҢ ҖАН ЭЗЛӘНҮЕ (С.Рәмиев турында)
Чулпан ЗАРИПОВА-ЧЕТИН. ТОРМЫШ ГАЗАПЛАРЫ (С.Рәмиев турында)
Таһир ШӘРӘФЕТДИНОВ. Чагыл тау сагына (Сөббух Рәфыйков)
Миләүшә Шәяхмәтова. ИЛ МӘШӘКАТЕ, ХАЛЫК МОҢЫ (Гәрәй Рәхим турында)
Дания Заһидуллина. Гали Рәхим: милләт өчен яшәү үрнәге
Александр Филиппов. ГӨРГӨРИ (Гәрәй Рәхим турында)
Гәрәй Рәхим турында каләмдәшләре
Марсель Галиев. Чын исеме - Гөргери...
Р.Бәшәр. Шөгерләргә барам әле... (Җәмит Рәхимов турында)
Лилия Хөснетдинова. "Батырша"да тарихи чынбарлык (Җәмит Рәхимов иҗаты)
Кыям МИҢЛЕБАЕВ. Батыршалар токымыннан ул (Җәмит Рәхимов иҗаты)
Нурфия ЙОСЫПОВА. БАЛАЧАККА СӘЯХӘТ (Бикә Рәхимова. Җайдак малай. —Казан: «Мәгариф» нәшр.,2007.)
3иннур МАНСУРОВ. "МӨМКИН" БЕЛӘН "ТҮГЕЛ" АРАСЫ (Әхмәт Рәшит турында)
Әхмәт Рәшитов: "Иҗатыма бәйләнүчеләр күп булды" A Ә Б B Г Д E Җ З И К Л M Н Р C T У Ф X Ч Ш Ю Я Һ
Илшат Вәлиулла

ШАГЫЙРЬНЕҢ ҖАН ЭЗЛӘНҮЕ

Сәгыйть Рәмиев
Соңгы елларда татар классик шигъриятенең фәлсәфи-метафизик асылына игътибар көчәя бара. Дөнья һәм урыс әдәбиятында барган процесслар да шуңа ишарәли: аларда еш кына метафизик реализм турында суз алып барыла. Россия Язучылар берлегендә хәтта метафизик реализм секциясе эшләп килә.
Метафизик реализм тарафдарларының фикере мондый: социаль-тарихи яктан, психологик яктан тулысыңча өйрәнелгән инде һәмгадәти, көнкүреш кешесен сурәтләүне дәвам итү әдәбиятны тупикка китерергә мөмкин. Шуңа күрә хәзер кешенең, дөньяның метафизик асылына игътибар итәргә вакыт җиткәндер...
Билгеле, метафизик реализм методы да әдипнең чынлыкны, реальлекне андау-сурәтләүгә омтылышы, теләге булып тора. Элекке елларда реализмга омтылу тәнкыйди реализм яки социалистик реализм кысаларында алып барылса, бүген инде метафизик реализм турында сүз бара. Әмма, монда сүз, билгеле, "изм"нарда яки "яңа" әдәби модаларда түгел, ә әдипнең чынлыкны яңа бер әдәби-фәлсәфи биеклектән танып-белергә омтылуында...
Биредә Сәгыйть Рәмиев шигъриятенең метафизик асылына игътибар итеп, без аның бүгенге яңа әдәби-фәлсәфи эзләнүләргә аваздаш икәнлеген дә, төрле биеклектә алып барылган фәлсәфи-метафизик эзләнүләрнең татар әдәбиятында яңа күренеш түгеллегендә искәртәбез

Дөньяга мәхәббәт һәм үпкә

Һәрбер олугъ шагыйрь кебек Сәгыйть Рәмиев тә дөньяга ике төрле карый: йә ул аны ярата, үз итә, йә ул аңа үпкәли, әрни. Моның, әлбәттә, үз сәбәпләре була. Мәсәлән, сөйгән кызыңның сине ярату-яратмавы, халкыңның ирекле-ирексез булуы, якын кешеләреңнең сәламәт булу-булмавы... Болар барысы да көчле хис-тойгы. Әгәр бу яктан алсаң, Рәмиев "мин"е дә үзенчә бәхетле-бәхетсез кебек. Әйе, аның кайбер шигырьләрендә без дөньяга, андагы тормышка Соклану, Мәхәббәт, Шатлану ("Авыл", "Җәмилә", "Театр") табабыз. Ә кайберләрендә ("Алданган", "Дөньяга", "Көлсеннәр!") дөньяга Үпкә, Әрнү, Рәнҗү кебек хис-тойгы хуҗалык итә...

Сүз дә юк, шагыйрьләр матурлыкны, гүзәллекне, сафлыкны ешрак күрә, аңа ешрак игътибар итә. Моннан—аларның сокланулары, мөкиббән китүләре, гашыйк булулары, онытылып сөюләре... Ә шулай да дөньядагы иң гүзәл мизгелләр Мәхәббәт хисе белән, сөю һәм сөелү белән бәйләнгән. Нәкъ менә сөйгәнең белән бергә уздырылган тиңсез мизгелләр—кулга-кул тотынышып йөргән якты кичләр, диңгез ярларында янәшә басып торулар, бергәләп һәртөрле бәйрәмнәр уздырулар, моңсу аерылышулар һәм шатлыклы кавышулар күңелләргә бәхетле чаклар булып кереп кала да. Кәм нәкъ менә Мәхәббәт аша дөньяның матурлыгы, кыйммәтле ачыла:

Кашлары—ай аның, яңа туган,
Йөзе—айның тулган көннәре,
Керфекләре—нурлар, киң чәчелгән,
Ике күзе —шул кичнең күлләре.

— дип яза Рәмиев "Ул" шигырендә, сөйгәнен табигатьнең иң гүзәл чакларына тиңләп.

Әмма, Саф, Чын Сөю һәркемгә дә бирелә микән?!. Мәхәббәт—изге ил... Аңа, мөгаен, нечкә күңелле, саф йөрәкле кешеләр генә үтә аладыр. Кәрхәлдә, сафлыкны югалтмаган, эгоистик кысалардан өстен булган кешеләр генә гашыйк була алалардыр кебек. Сәгыйть Рәмиевнең шигъри "мин"е—шуларның берседер... Чөнки, "Җәмилә" шигыреннән күренгәнчә, ул сөйгәнен үз "мин"ен онытыр дәрәҗәдә ярата ала:

Әллә син юри яралган
Бер күвәме минем өчен?
Тереләм, уләм, торамын,
Барсы да тик синең өчен!

Синең өчен укыйм, язамын,
Синең өчен сөенәм, кайгырам;
Синең өчен бик куп вакытта
Хисләремнән дә аерылам.


Әйе, дөньяда кешегә бәхетле булу өчен, шатлыкта яшәү өчен сәбәпләр аз түгел төсле. Аңарда сөю-сөелү ләззәте ("Жәмилә", "Син", "Ул"), милли яңарыш шатлыгы ("Театр"), авылларның соклангыч ямьле табигате ("Авыл"), кешенең туктаусыз яхшырак тормышка омтылуы ("Тан ата, эшлик туганнар!") бар. Димәк, дөньяны яратырга һәм анда шатланып-ләззәтләнеп яшәргә була?..

Ләкин... без Рәмиев шигъриятенең; фәлсәфәгә, фәлсәфи лирикага караган өлешендә күбрәк дөньяга Үпкә, Әрнү, Рәнҗү һ. б. ш. хис-тойгылар табабыз кебек. Рәмиев "мин"енең үзе белдерүенчә:

Кунелле булмадым, булмам гомергә,
Туганмындыр тугандук кайгы берлә...
("Күңелле булмадым ...")


Ни өчен?
Бу, бәлки, шагыйрьнең артык тәнкыйдилеге белән аңлатыладыр? Сәгыйть Рәмиев шигырьләрендә җәмгыятькә, дөньяга булган үтә тәнкыйди мөнәсәбәт күзгә тиз ташлана. Моннан чыгып, ул аны яки яхшырак, камилерәк, изгерәк итеп үзгәртергә тели, омтыла; яки ул аңа турыдан-туры сәер Үпкәсен, Рәнҗүен белдерә...

Дөньяны яхшыракка үзгәртү Рәмиев "мин"е өчен ул беренче чиратта мәгърифәткә һәм рухи азатлыкка чакыру булып тора. ("Уку", "Хәзрәтләр эше", "Таң вакыты", "Киң иман"). Шундый юл аша ул җәмгыятькә, кешеләр яшәешенә Бәхет һәм Гармония кайтыр дип ышана төсле. Шул ышанычы өчен ул күпмедер дәрәҗәдә көрәшәдер дә.

Әмма, дөньяны яхшы якка үзгәртү җиңел түгел икән. Кайбер чакларда дөньяның "төзелүенә", "яхшылануына", ягъни, кешеләрнең бәхетле яшәешкә ирешәчәгенә өмет тә аз гына кала... Мөгаен, шулвакытта, дөньяның кайбер асыл, котылгысыз сыйфатлары аңлашылгач та, Рәмиев "мин"енең дөньяга карата атаклы сәер Үпкәсе туадыр да... Кәм иң кызыгы шунда: без Рәмиев "мин"енең дөньяга карата Үпкә, Әрнү кичерүгә китергән конкрет сәбәпләрен еш кына белмичә калабыз! Моңа заманында татар әдәбияты белгече Ибраһим Нуруллин да игътибар иткән. "С. Рәмиев шигырьләрендә шәхесне кыскан, изгән, таптаган көчләр конкрет күрсәтелми",— дип язып калдырган ул.

Дөресендә, без—Сәгыйть Рәмиев фәлсәфи лирикасында ниндидер тирән метафизик Үпкәне очратабыз түгелме?! Тагын да дөресрәге, бәлки, болай дию булыр иде: билгеле бер шартларда Рәмиевнең Үпкәсе менталь яссылыктан (әйтик, изге дингә тап төшерүче надан хәзрәтләргә Үпкә) олы метафизик яссылыкка (әйтик, тулаем бер чынбарлыкка Үпкә) күчә...

Монда безгә Рәмиев "мин"енең Үпкә алды, Рәнҗү алды тарихы да яшерен кала. Кайчандыр Рәмиев "мин"е, һичшиксез, дөньяны яраткан, аңа ышанган. Әмма, вакытлар узгач, дөнья аның бу ышанычын җитәрлек какшаткан. Хәзер ул үзен дөнья тарафыннан "алданган" итеп тоя. Әмма ул ничек "алданган" соң? Әллә аны бу дөньяда булачак Яхшылыкка, Яктылыкка, Ләззәтлеккә артык ышандырган булганнармы? Кәм ышанып ул дөньяга килгәч тә, аның "мин"енә тискәре бер мөнәсәбәт күрсәтеп, аны алдаганнармы? Хәер, бу "алданганлык" турында аңа акылы түгел, ә күңеле сөйли кебек. Аның күңеле кыен вакытларда алданганлык тоя ала...

Рәмиев "мин"е үзен илаһи кыйммәткә ия дип сизә, һәм дөньяның, Алланың үзенә карата тулысыңча миһербанлы булуларын тели. Тик ни өчендер аның бу фундаменталь, асыл теләге искә алынмый. Дөнья Рәмиев "мин"енә Тулы, Абсолют Ләззәт бүләк итми... Рәмиев "мин"ен әйләндереп алган дөнья ана каршы тоела.

Бетте. Төштем. Үлде рухым.
Калмады һич рәхәтем,
Көн—авыр, төн—бер кабер, бер
Ел тоела сәгатем.


Бу—"Алданган" шигыренең беренче юллары. Кәм ул безгә Рухның матдилеккә Егылуы турындагы олы фәлсәфәне искә төшерә кебек. Анарда Рухның матдилеккә Егылуы ("үлүе") һәм Асыл бәхетне югалтуы бу дөнья өчен хас сыйфат дип аңлатыла. Ягъни, монда сүз Мәңгелек Чиста Ләззәтне югалту турында бара.

Рәмиев "мин"е үзенә никадәрле авыр һәм газаплы булуы турында әйтеп бирә һәм моннан соң кинәт олы фәлсәфи Сикереш ясый: ул бу газаплануларында үз "мин"енең "алданганлыгын" таба һәм тирән Әрнү хис-тойгысын белдерә. Дөресрәге, ул башта "алданганлыгы" өчен Ачына, ә аннары Ачулана:

Ачынам, ачуланам һәм
Каш җыерам дөньяга...
һаман алдый. Юк хакыйкать!
Мин су дим, ул—йон ага.


Монда тагын бер кызыклы фәлсәфи үзгәреш табыла: Рәмиев "мин"е үзенең "алдану" хисен бөтен дөньяга күчерә... Рәмиев "мин"ен коточкыч алдаганнар: бу дөнья үзе ялган икән. Анда бит бер генә нәрсә дә чын түгел. Асылда, бер генә чынлап торып тотынырлык, таянырлык, үз күңелеңне бирерлек нәрсә күренми. Рәмиев "мин"е белдерүенчә, аны дөньяны шәкелләштерүче күренешләр—Кояш, Галәм, Күкләр бар дип алдаганнар гына, чынында алар юк икән...

Юк бу дөнья каплаган күк,
Юк бу җирләр берсе дә!
Юк табыйгатъ, юк кешеләр,
Үлеге дә юк, тересе дә!

Юк чыны бернәрсәнең дә!
Чын "юк " узе дә хәзер!
Беттем. Алдандым. Янамын!
Бар тормышым ут хәзер.


Сүз дә юк, Рәмиевнең һәрнәрсәне кире кагуында аның тирән Әрнүе, Ачыргалануы күренә. Әмма, шушы дөньяны кире кагучы хис-тойгылар артында инде фәлсәфи фикер катламы да ачык сиземләнә! Шуны аңлау мөһим: шигырьдә булган бар дөньяны ялган дип санау моменты гиперболик сурәт кенә түгел, ул искиткеч тирән фәлсәфәгә дә китереп чыгара.

Бу дөньяны ялган, иллюзия дигг санау, белгәнебезчә, күп төрле фәлсәфәләргә һәм диннәргә хас. Берәүләр өчен бердәнбер Чынлык ул—Алла (Исламда), икенчеләр өчен—Нирванна (Будда динендә), өченчеләр өчен—танып-белү аша ачылучы Чын Мин—Үзеңнең мәңгелек Чынлыгың (һинд метафизикасында, аерым алганда Рамана Махаршида). Әмма аларның барысына да бер күзаллау—идея хас: кеше "мин"е кайчандыр, ничектер әнә шул ниндидер Йлаһидән—Мәңгелек Чиста Ләззәттән аерылып китеп дөньяга—иллюзиягә ташланган һәм кире үзенең Чынлыгына табылганчы вакыт-вакыт җәфа кичерергә мәҗбүр... Рәмиев "мин"енең үзен дөнья тарафыннан "алданган" итеп сизүендә, һәм аның тирән әрнүендә без әнә шул олы фәлсәфи күзаллауны тотып алабыз.

Рәмиев "мин"е тирән әрни, рәнҗи, әмма ул үзе өчен Бәхеткә чыгу юлын эзләргә ашыкмый кебек. Әйтерсең лә, ул барысының да үзеннән генә тормаганлыгын аңлый һәм җанын борчыган соравын бирә:

Мэцгегэ шул көйгә барырмы
Кара таплы бәхет?
Әллә әйләнер микән җил
һәм исәр татлы вакыт?..


Ләкин, Рәмиев "мин"е җавапсыз да кала алмыйдыр... Аның дөнья тарафыннан "үпкәләтелүгә" өч төрле реакциясе—җавабы билгеле: яки ул үзенең җәфаланулары өчен гаеплене табарга омтыла, яки ул үз "мин"ен танып-белүнең Бәхеткә илтүче юл икәнен аңлауга килә, яки аңа үз яшәешенең Иң Югары Илаһи Көчтән торганлыгын танырга һәм Аңа ахыргача бирелергә кала...
Түбәндә әнә шулар турында сүз барыр.

Дөньяга һәм Аллага каршы метафизик Бунт

Дөньяга һәм Аллага каршы күтәрелгән Бунт кыен халәткә очраган Рәмиев "мин"енең беренче фикри җавабы бульш карала ала. Чөнки, Бунт бит, асылда, өлгермәгәнлек, яшьлек, кабалану белән бәйләнешледер...

Чыннан да, Рәмиев "мин"е үзенең беренче мәлендә Ялвару, Зарлану, Сыкрау кебек хис-тойгылар аша үзен кызгандырырга ашыкмый, аның күңеле әле Олы Елауга—Моңга килми. Ул яки моны бушка, мәгьнәсезгә дип саный, яки үзен артык хаклы дип тоя, яки ул үзен көчсез дип уйлауларын теләми. Иң мөһиме, ул үзенең җәфалануы аша дөньяга Рәнҗү сизә, һәм Ачулануын яшерми...

Йөрсеннәр дә көлсеннәр! Син ак тик,
Агып бар җир йөзен капла да ят тик!
Булыр бер көн, ачык антым, торырмын,
Бөтен дөньясына ләгънәт орырмын.
("Көлсеннәр ").


Монда кыен халәткә очраган Рәмиев "мин"е метафизик Бунтка бер ымсыну белдерә... Һәм монда мөһим сорау туа ала: кайсы традицияләргә нигезләнә бу метафизик Бунт?

Бунтарлык рухы татар шигъриятенә, асылда, Көнбатыштан килә дияргә мөмкин. Көнчыгышта чын мәгънәсендә Бунт шигърияте табыла алмыйдыр. Шул ук Гомәр Хәйям—кем ул—Бунт вәкилеме? Юк, аның шигъриятендә матдиятлелек белән мавыгу табарга була, әмма ул Бунтарлык түгел.

Традицион көнчыгыш җәмгыятьләрдә Бунт өчен җирлек тә табыла алмыйдыр. Чөнки, көнчыгыш җәмгыятьләре асылда сакраль, ягъни, Изгелек төшенчәсе белән яшәргә омтылучы җәмгыятьләр бульш торалар. (Гарәп-мөселман, Һинд, инка һ. б. ш. җәмгыятьләр). Мондый җәмгыятьләрдә нәрсәнең изге, ә нәрсәнең изге түгеллеге күптән ачыкланган, аларда газаплы рәвештә дөреслек эзләү алып барылмый, һәм аларда изге төшенчәләргә шәрехләүләр генә була ала.

Француз язучысы, фәлсәфәчесе, "Бунт күтәргән кеше" китабы авторы Альбер Камю белдерүенчә, Бунтарлык рухы асылда десакральләшкән, ягъни, Изгелек төшенчәсен югалткан, традицион булудан туктаган җәмгыятькә хас. Мондый җәмгыятькә мисал итеп ул Көнбатыш җәмгыятен ала:

"Метафизик бунт—ул кешенең үз язмышына һәм бөтен дөньяга каршы баш күтәрүе. Бу бунт метафизик, чөнки ул кешенең һәм бөтен дөньяга соңгы максатларын инкарь итә. Кол үзенә әзерләнгән кол язмышына буйсынырга теләми, метафизик бунтар кешелек ыруы вәкиле буларак үзенә әзерләнгән язмышка каршы протест белән чыга..."

Нәкъ шундый бунтарлык апофеозын, кешеләр язмышы Хуҗасының изге кыйммәтлелеген кискен кире кагуны без Рәмиев шигъриятендә табабыз да кебек. Ул Рәмиевнең "Мәҗид сүзе" шигырендә табыла:

Масайма син, Раббем! Кодрәтеңә,
Тартып алып ни бар бәхетемне...
Булыр бер көн: ватар, көл итәрмен
Гаршә, көрси, сәмаң, тәхетеңне!


Күргәнебезчә, монда кешеләр язмышы Хуҗасының—үз Раббыңның изге кыйммәтлелеге кискен кире кагыла. Рәмиев "мин"е өчен үзенең кыен хатдә булуы, үпкәләтелгәнлеге барыннан да мөһим. Ул кыерсытылган икән, ул җәфалана икән, димәк, Алла аның белән хаклы түгел... Ул Алладан Гаделлек. Миһербанлык таләп итә һәм үзенчә метафизик Бунт белән "яный". Әйтерсең лә? Рәмиев "мин"е үз сүзләренең тормышка ашачагына ышана ала. Әмма Рәнҗетелгәнлек хисенә нигезләнгән бу ышану (әгәр ул бар икән) дәвамлы түгел.

Без моны "Дөньяга" исемле шигырьне караганда ачык күрәбез. Монда, иң беренче, "үпкәләтелгән мин" үзенең хыялдагы Бунтын белдерә:

Аһ, әгәр бу күңелем үткен
Сөнге йә ук булсае;
Яисә ул бер уй белән су
Яндырыр ут булсае,
Әмма соң бер эт итеп бу
Дөньяны атар идем,
Җир—суын да яндырыр һәм
Күкләрен ватар идем!..


Әмма, иң кызыгы шунда: Рәмиев "мин"е үзенең әрнүендә үзен хаклы дип сизсә дә, үзенең көчсезлеген танырга мәҗбүр. Әйе, "мин" үзенә килгән авырлыкларны үзгәртә алмый кебек, ул зәгыйфь:

Юк шул ул көч бу күңелдә,
Ул зәгыйфь, ул кечкенә,
Уйласам уй, сызлый күңлем,
Сызлый җан да эч кенә.
Бигрәк артык изде дөнья...
Калмады сабырым, бетәм,
Тик азаккы тамчы яшьнең
Җиргә тамганын көтәм!


Шулай итеп, монда хис-фикер Сикереше ясала: Ачулану, Янау бер мизгелгә үз урынын Зарлануга, Ачыргалануга бирә. Ягъни, бунтка ымсынган Рәмиев "мин"е дөньяви чынбарлык каршысында үзенең кызгандыргач көчсезлеген танырга мәҗбүр... Ул, әйтерсең инде, үзенә тискәре мөнәсәбәт күрсәтүче дөньяга бирелергә дә әзер. Әмма бу урында тагын бер хис-фикер Сикереше ясала: Олы Ачыргалану кинәт Өмет катыш Каһәрләүгә үсеш ала. "Үпкәләтелгән мин" җир өстенә тамган соңгы күз яшендә үч алачак "идеал йолдыз"н күрә:

Бу яшем, юк,-җиргә сеңмәс,
Бу калыр, бу ялтырар!
һәм, караңгы көн бетеп бер,
Мәңге якты ай туар!

Тузмый калмас, бер туар ул,
Идеалым күренер эле,
Шунда эчкән яшенә дөнья
ончыгыр, кубенер әле!

Ник исәпсез калдырыр җан
Елгалап аккан канын?
Юк, алыр һәр тамчы канга
Дөньяның мең кат җанын!


Шулай итеп, Рәмиев "мин"е үзенең дөнья алдындагы көчсезлеген танырга өлгерми, шунда ук Бунт белән бәйләнешле яңа Өметен белдерә. Үзенең "үпкәләтелгәнлек" хисендә ул Бунт өчен туктаусыз көч табып тора кебек. Аның үзен үпкәлэтелгән, рәнҗетелгән итеп тоюы ни өчендер дөньяның хаксызлыгы турында сөйли. Азаккы тамчы яшь—кыерсытьшганлыкның олы символы. Ул аның аша үзен хаклы икәнен тоеп тора, һәм Бунт белән Янау өчен яңа көч таба...

Соңгы юлларда кискен Янау булса да, ул инде "үпкәләтелгәнлекнең" соңгы каһәрләү авазы төсле генә тоела... Бу вакыт күпмедер дәрәҗәдә Аллага яисә дөньяга каршы күтәрелгән Бунтның нәтиҗәсезлеге, мәгънәсезлеге ачыла. Башка шигырьләрендә ул Бәхеткә ирешүнен—кайтуның сафырак, изгерәк, турырак юлларын эзли.

Кайгы-хәсрәттән һәм сагыштан котылу юлы

Кем ул андый, сәгыйд иткән
Мине һәм урнымы, белмим,
Беләм тик: бу җаным аннан
Яратылган, мин—ул, ул—мин.

—дип яза Сәгыйть Рәмиев "Алла" шигырендә. Ни аңлата бу шигъри фәлсәфә? Әгәр без Сәгыйть Рәмиевнен "Мин", "Атла", "Ямь" шигырьләренә кагылсак, без аларда искиткеч олы фәлсәфә—күзаллау табабыз. Бу фәлсәфә үзенең асылы белән Ислам суфичылыгына, Көнчыгыш метафизикасына һәм күпмедер дәрәҗәдә неоплатонизмга илтә. Шулай ук ул бүгенге заман Рухи Укытучыларының (Рамана махаршиның, Җидду Крипшамуртиның, Абд-әл-Вахд-Яхъяның (Рене генонның) укуларына аваздаш. Рәмиевнең '"Мин", "Алла" шигырьләреңдә "Әнәл—Хак" дигән искиткеч тирән мәгънәле фәлсәфә күренеп китә... "Мин—Чынлык", "Мин— Хакыйкать" дию ул, билгеле, кеше белән аны бар иткән Алланы белдексез, абсурд тиңләштерү түгел. Чөнки, бу янә Иблиснең баш күтәрүен хәтерләтер иде. "Әнәл— Хак" дию ул суфичылык һәм Нинд метафизикасы өчен үзеңне белдексез рәвештә тәнең, психикаң, менталитетын белән бер үк дип санаудан, яраштырудан котылып үз эчеңдә булган яшерен илаһи "Мин"не ачу, табу. Үз-үзеңә, үз хакыйкый Чынлыгыңа ахыргача Кайту аша "эго" белән бәйләнешле рәвештә туучы теләсә нинди җәфадан, кайгыдан, сагыштан, авыртудан азатлык табыла...

Бәлки, бу урында Көнчыгыш метафизикасы белгече, фәлсәфәче һәм язучы Юрий Мамлеевның "Вопросы философии" журналына (1992, №9) биргән интервьюсыннан бер өзек китерү фарыз булыр:

...Үз эчендәге, кешегә хас булган һәммә нәрсәне юк итеп, тән белән, акыл, психика, "эго" белән ярашудан баш тартып, кеше үзендә ниндидер илаһи бер нәрсәне ачарга һәм әлеге илаһи "Мин"гә үз хакыйкый, чын "Мин"енә килгән кебек килергә мөмкин. Шулай итеп, кеше Аллага "әверелми", ә бары тик үзендә Чын "Мин"не ачкан кебек итеп Алланы ача."

Югарыдагы юллар һинд метафизикасына да, күпмедер дәрәҗәдә неоплатонизмга да, һәм иң мөһиме, Ислам суфичылыгына да карыйлар.

Мөгаен, монда таҗик белгече Әхмәтҗан Мөхәммәтхоҗаевның суфичылыкка биргән аңлатмасын да китереп үтү әһәмиятле булыр:

"Танып-белү проблемасы суфичылык тәгълиматының мөһим бер ягын тәшкил итә. Суфичылык концепциясенә караганда, гностикнын (арифның) төп бурычы югары максатка—хакыйкатьне танып-белүгә ирешүдән гыйбарәт. Әлеге максатка үз-үзеңне камилләштерү һәм танып-белү юлы белән ирешелә. Үз асылын танып-белү процессында кеше үзендә ниндидер илаһи нәрсә барлыгын, Алланы танып-белүнең бердәнбер дөрес чарасы кешенең үз-үзен танып-белүе икәненә төшенә башлый.

Әмма танып-белүнең мондый баскычына күтәрелер өчен юлчыга үзенең бөтен барлыгын үз "Мин"ен танып-белүгә багышлау зарур. Аңа суфиларча яшәү рәвешен сайларга, мистик танып-белүнең төп баскычларын: шәригать, тәрикать, хакыйкать һәм төп тукталышларны (мәкамнәр) үтәргә, хакыйкатькә бару юлында юлчы алдында куела торган башка төр таләпләрне башкарып чыгарга кирәк була."

"Суфичылыкта гадәттә ике юнәлеш күзәтелә: кискен һәм салмак юнәлешләр. Салмак юнәлешкә Мухосиби, Кушайри, Газали һ. б.—суфи шәригать чикләреннән чыкмаска тиеш, аның бөтен әйткән сүзләре һәм кылган гамәлләре Коръән кушканнарга, Мөхәммәт пәйгамбәр хәдисләренә туры килергә тиеш дип санаучылар керә.

Кискен юнәлеш тарафдарлары булган суфилар хакыйкать бердәйлеге карашында торалар, хакыйкать (Алла) белән табигатьне бердәй итеп күрәләр. Табигать илаһи эманация нәтиҗәсе, кеше әлеге эманация чылбырының иң соңгы буыны булып тора. Ул хакыйкатьне (Алланы) танып-белүгә генә ирешеп калмыйча, үзе дә "Хакыйкать—Алла" булып җитә. Халлаҗ, Бистоми, ибн әл-Гарәби һ. б.—кискен суфичылардан... Әмма кискен һәм салмак суфичылар арасында Хакыйкатьне эзләүдә уртада калучылар—башта үзеңне танып-белү баскычына, аннан инде Алланы танып-белү баскычына омтылучылар да булган. Бу категориягә Санои, Руми, Җәми һ. б. кертергә була."

Шулай итеп, бер нәрсә ачык: суфичылык өчен Чынлыкны (Алланы) танып-белүнең төп юлы—ул үз-үзеңне танып-белү...

Билгеле, үз-үзен танып-белү аша Чынлыкны (Алланы) ачкан кешеләр бик аз. Чөнки, моның өчен чын мәгънәсендә рухи тормыш, рухи әзерлек, рухи үсеш сорала. Шундый кешегә мисал итеп, мәсәлән, атаклы Рухи Укытучы, метафизик даһи, сейдж Рамана Махаршины (1879-1950) алалар. Ул бүгенге көндә Көнчыгышта да, Көнбатышта да иң абруйлы Рухи Укытучылардан санала. Алга таба без нәкъ менә аның укуына, фәлсәфәсенә күбрәк тукталырбыз. Ни өчен? Чөнки, Рамана Махарши фәлсәфәсендә борынгы суфилар Бистоми, Халлаҗ, Руми, әл-гарәби фәлсәфәләре белән олуг уртаклык табарга булыр иде. Аларның—Ислам суфичыларының һәм һинд Рухи Укытучысының, Изгесенең фәлсәфәләре бер үк Хакыйкатькә кайтып калалар. Тик шунысы әһәмиятле: Рамана махарши укуы тулысынча язылып алынганлыгы белән, һәм шул килеш саклап кальшганльггы белән аерылып тора. Күпмедер дәрәҗәдә Рамана Махарши укуы тулы эшләнгәнлеге белән кыйммәтле дияргә дә була. Шуның өчен, "Әнәл—Хак", "Мин—Чынлык" фәлсәфәсенә кагылганда без Махарши укуына тукталуны кирәк табабыз.

Мәгълүм булганча, Рамана Махарши Чынлыкны ачар өчен "Кем ул Мин?" дигән метод, Эзләнү тәкъдим итә. Бу метод метафизик булып тора. Чөнки, менталь яссылыкта ул мәгънәсез булыр иде. Бу метод фикерләүдән өстен булган, аның Чыганагы булган югары, хакыйкый, илаһи "Мин"не ачуга китерергә тиеш. Бу Чыганак—"Мин" Мәңгелек Ләззәт булып тора да инде.

Бәлки, шушы урында М;ахй15шйның үз сүзләрен китереп узу урынлы булыр: "Чынында сезгә канәгатьсез һәм; бәхетсез булу өчен сәбәпләр юк. Сез үзегез башта чиксез Чынбарлык булган табигатегезгә чикләнүләр куясыз, ә аннан үзегезне чикләнгән бер җан дип елыйсш: Шуңа күрә мин сезгә әйтәм дә: үзегезнең чынында чиста Барлык, Абсолют Мий булуыгызны танып-белегез. Сез Һәрвакыт шул Мин. Ләззәт сезнең табигатегезгә өстәлми, ул бары тик сезнең Мәңгелек һәм Җимерелмәс, чын һәм табигый Халәтегез буларак ачыла. Сезнең өчен кайгы-хәсрәттән китүнең бердәнбер юлы—ул Үз-үзенне танып-белү һәм Үз-Үзең БУЛУ."

Ә хәзер без Сәгыйть Рәмиев шигъриятенә әйләнеп кайтыйк. Рәмиевнең "Мин" исемле шигырендә нәкъ менә шул—кеше "мин"енең, фикерләүнең Чыганагы булган югары "Мин" Халәтен сурәтләү күренә.

Шигырьдән бер өзек:

Кайвакыт мин үләмен,
Сөймим үзем дә үземне,
Күрми торсам ул''мин"емне
Йә ишетми сүзене. (...)

Әмма соң кайчан күземә
Ул ''мин''ем бер күренә:
Менәмен күкнең югары,
Иң югары түренә...

Дөньяда бар су—минеке,
Бар кара җир—минеке,
Бар тау, урман, бар матур кош—
Барысы да минеке!


Рәмиев "мин"е башта югары "Миy" Халәтенең илаһи кыйммәтлелеген, аньщ нинди олы Ләззәт икәнен әйтә, ә аннан, шул Халәттән чыгып, "барысы да минеке!" дип белдерә. Болай дию—дөньяда булган бөтен нәрсәне үз югары "Мин"енә кайтарып калдыру, ал арны "Мин"нең чәчелгән кисәкләре дип санау һинд "Упанишада"сын (б.э.к. Х-Ү11 г.г.) искә төшерә.: Аннан өзек: "Бөтен нәрсә үзенең тулылыгында ул Мин, һәм Миннән башка бүтән берни дә яшәми".

Гомумән, бу һинд метафизикасының үзәк идеясе булып тора. Бу вакыт "Мин" дөнья, Галәм белән генә тиңләштерелми, ә гомумән бу дөньяны, Галәмне тудырган трансценденталь Барлык белән тиңләштерелә. Ягъни, Чын Мин бу дөньяның, Галәмнең Чыганагы. Бу идея Ислам суфичылыгына да хас. Мисалга "Мин—Аллага" дигәне өчен мөселман догматиклары тарафыннан тереләй тиресе салдырылган Көнчыгышның бөек шагыйре, суфые Имаметдин Нәсимине (1370-1417) искә төшерергә булыр иде. Сәгыйть Рәмиевнең "Мин" шигыренә кадәр ул берничә гасыр алдан югары "Мин"не шигъри аңлата:

И тот кто доставляет, и доставляемое,
И тот, кто вращивает, и то, что растет,
Все—Я, все—Я. И бедняк, и мир—ничто и все,
И сокрытое сокравище—Я, и вселенная—Я.


Шундый ук фәлсәфә белән сугарылган, югары "Мин"не сурәтләүче, белдерүче шигырьләрне без Көнчыгышның башка суфи шагыйрьләрендә дә таба алабыз. Мәсәлән, Көнчыгышның иң бөек шагыйрьләренең берсе булган, атаклы "Мәснәви" авторы Җәләлетдин Руми (1207-1273) шигъриятендә. Ул шигърияткә суфичылык идеяләрен уздыру урыны дип караган диләр. Кеше "миң"енең, фикерләүнең, дөньяның Чыганагы булган югары, Чын "Мин"не сурәтләү, белдерү аңарда да ачык табыла. Румидан бер өзек:

".. .Җитмеш ике төрле инану һәм секта дөньяда юк: Алла белән ант итәм, һәрбер инану һәм секта—ул Мин. Җир һәм һава, су һәм ут, ул гына түгел, тән һәм җан— бу да Мин. Чынлык һәм ялган, яхшылык һәм явызлык, башыннан алып ахырына кадәр җиңеллек һәм авырлык, белем һәм өйрәнү, аскетлылык, изгелек кылу һәм иман—Мин. Ышан, утлы җәһәннәм авызы, һәм тәмуг уты да, җәннәт тә, андагы хур кызлары да—Мин. Җир һәм һава, һәм анда булган һәрнәрсә дә—фәрештәләр, пәриләр, җеннәр дә һәм бар кешеләр дә—ул "Мин".

Әгәр без Рәмиевнең "Мин" шигыренә әйләнеп кайтсак, анда да шундый ук фәлсәфә табабыз. Шуңа күрә, Рәмиевнең югары, Чын "Мин"гә кагылышлы метафизик күзаллаулары Көнчыгыш суфичылык шигърияте аша кабул ителгәндер дип уйларга мөмкинлек бар. Сәгыйть Рәмиев фарсы телен яхшы белгән, һәм фарсы шигъриятен тәрҗемәсез укый алган. Билгеле, Мансур Халлаҗ, Гаттар, Руми, Җәми кебек суфи шагыйрьләренең иҗатлары аңа таныш булган. Әмма мондый тирән фәлсәфә Рәмиевнең үз метафизик эзләнүләреннән дә туган булуы мөмкин. Чөнки, һәрбер кешедә "мин" хис-тойгысының илаһи кыйммәткә ия икәнен тою бар...

Ә "Мин" шигыренең суфичылык фәлсәфәсе белән бәйләнгәнлеген Рәмиев үзе дә белдергән. Хәтта революция, гражданнар сугышы елларында да ул бу турыда ачыктан-ачык әйтә алган: Зәйнәп Кәримовага ул "Мин" шигырен түбәндәгечә аңлата: ""Мин" дигәндә мин үземне генә алмыйм, "Мин" дә син дә бар, җир дә бар анда, күк тә бар. "Мин"—мин генә түгел ул, кеше ул, бәгырькәем, кеше. "Мин" аркылы мин протест белдергән халкымның тавышын ишеттерәм." Аңлатманың соңгы юлларында, һичшиксез, ул заман революциясенең тәэсире сизелмичә кала алмаган. Октябрь революциясеннән соң, билгеле, Рәмиевнең карашлары азмы-күпме үзгәреш кичергән, һәм ул алданрак язылган шигырьләрен башкачарак та аңлата алган...

Сәгыйть Рәмиевнең "Мин" шигырендә суфичылык һәм һинд метафизикасы белән аваздаш тагьш нинди күзаллаулар табарга булыр иде? Алланы (Чынлыкны) үз эчендә реализацияләгән дип саналучы Рамана Махарши түбәндәгечә белдерә:

"Ярдәмгә мохтаҗ икенче "берәүләр" дөресендә юк. Алтын эшләре остасы төрле кыйммәтле нәрсәләрдән ясалган әйберләргә бәя биргәндә алтынны гына күргән кебек, Үз-үзен гамәлгә ашыручы һәр җирдә бары тик Үзен генә күрә. Исем һәм форма сез үзегезне тән белән тәңгәлләштергән вакытта гына яши ала. Әмма сез тән аңы чикләреннән чыгу белән, "башкалар" да юкка чыга. Чын Мингә ирешүче дөньяны Үзеннән аерып карамый."

Һәм менә Рәмиевнең "Мин" шигырендәге Махарши сүзләренә аваздаш юллар:

Курмимен мин ул вакытта
һич бәхетсез бер кеше,
Барсы да узен караган,
Миндә юк һичбер эше.


Рәмиевнең югары "Мин"е барысына да өстән тыныч кына карап тора. Каядыр ашыгучы кешеләр аңа бәхетсез тоелмыйлар... Аларның һәрберсе үз язмышларын кичереп, ниндидер Югары Гармониядә катнашалар төсле.

Әйе, Рәмиев бу "Мин"нең кеше "мин"еннән аерымлыгын яхшы тоя. Кеше "мин"е ул бары тик тышкы дөньяга караучы "эго". Ә һәрбер нәрсәне үз эченә сыйдырган, шул ук вакытта дөньяның үзеннән дә өстен калган, аның Чыганагы булган Абсолют "Мин" ул—Чын Мин. Ягъни, үзен тән белән тиңләштерүче кеше "мин"е өчен ул югары "Мин". Шуңа күрә, Рәмиев кеше "мин"енең шул югары "Мин"гә дога кылуы, табынуы аңлашыла:

Мин дә "мин"емнең юлында
Бик тирән уйга талып,
Табынам—укыйм бер догамны
Ятлаган көйгә салып.


Шулай итеп, кеше "мин"е ул Чын Миннең нәни, көчсез чагылышы кебек кенә аңлашыла. Кеше "мин"е үзенең чыганагы, тудыручысы югары "Мин" икәнлеген белә, һәм шул "Мин"гә үзен ахыргача биреп Үз-үзенә кайтырга тели...

Ә хәзер "Мин" шигыренең беренче строфасын искә төшерик:

"Мин " димен мин, "мин " дисәм,
Миңа бер зур көч керә,
Аллалар, шаһлар, кануннар
Булалар бер чүп кенә.


Болар ни дигән сүз соң? Бу кешенең Аллага каршы Бунтымы? Юк, билгеле! Бу шигъри юллар бары тик югары, Хакыйкый "Мин"нең теләсә нәрсәдән өстен булуын искәртә.

Бер узем хөр каламын киң
Җир йөзе һәм күктә дә,
Әй рәхәт соң шул вакыт!
Шуны телимен купкә дә.


Әйе, югары "Мин" Халәте Олы Бәхет булып ачыла. Шуңа да, Рәмиев шигырьнең соңгы строфасында тагын бер кабат Абсолют Миннең үз кеше "мин"е өчен илаһи кыйммәтлелеген таный:

"Мин!" димен мин, яшәсен "мин!"
"Мин " минем өчен Алла ул.
Рухым үлгәндә күренсә,
Рухыма җан салган ул.


Шулай итеп бернәрсә ачык: Сәгыйть Рәмиевнең "Мин" шигырендә олы метафизик күзаллау табыла. Һәм ул һинд, суфичылык метафизик күзаллауларына да, XX гасыр Көнбатыш фәлсәфәсенең аерым идеяләренә дә аваздаш...

Аллага тапшырылу һәм сыгыну

Әйе, Рәмиев "мин"е өчен җәфаланулардан, кайгылардан, хәсрәтләрдән китүнең өченче һәм, мөгаен, иң ышанычлы юлы—ул Аллага тапшырылу һәм сыгыну. Бу, билгеле, чынбарлыкны, дөньяны мөселманнарча яки христианнарча күзаллауга кайтып кала һәм ул традицион булып тора. Әгәр син дөньяда җәфа чигәсең икән, әгәр син бәхетсез икәнсең, әгәр син бәхетле булырга телисең икән, сиңа иң яхшысы үзеңнең бердәнбер Яклаучың—Аллага сыгыну. Әгәр син ихлас күңелдән Аллага сыгынсаң, Аның алдында гөнаһсыз булырга омтылсаң, төзәлергә тырышсаң, Ул сиңа Мәңгелектә жәфа чигәргә ирек куймас. Бу—Ислам фәлсәфәсе...

Билгеле, Исламнын үз кагыйдәләре, йолалары бар. Шламның гарәпчәдән буйсынуны, үзеңне Аллаһыга тапшыруны аңлатканлыгы да йшгълүм. Чынында, Исламнын биш баганасын (Аллаһының берлегенә һәм Мөхәммәтнең Рәсүллегенә ышану, намаз уку, ураза тоту, зәкят бирү, хаҗ кылу) үтәгән кеше мөселман дип атала.

Әмма, шул ук вакытта Исламга—Алла белән бәйләнешле традицион фәлсәфәгә— киңрәк планда карарга мөмкиндер. Кеше, биш вакыт намаз укыймы-укымыймы, беренче чиратта Аллага ышануга, Аның берлеген тануга килә ала. Кәм бу башта шулай була да. Шуннан—үзе хак дип тапкан Коръән рухыннан чыгып ул Аллага сыгына, бирелә ала... Күпмедер вакыттан соң ул тагын да турырак, изгерәк юлга— Исламның биш баганасын үтәүгә дә килергә мөмкин... Ислам динендәге шагыйрьләр Исламның биш баганасын әле тулысыңча үтәмәскә дә мөмкиннәр, әмма, ал арның Аллага сыгыну, тапшырылу рухындагы, Коръән рухындагы шигырьләре Ислам традициясендә карала ала.

Сәгыйть Рәмиевнең шигъриятенә әйләнеп кайтып шуны әйтергә була: кайсыдыр мизгелдә Рәмиев "мин"е Бунт күтәрүләрдән дә, олы метафизик эзләнүләрдән дә арый кебек, һәм ул Аллага килеп, Аңарга самими рәвештә сыгына. Моның ачык мисалы—"Талдым" шигыре.

"Талдым" шигыре Рәмиевнең башка күп кенә шигырьләреннән шактый аерыла. Ни гаҗәп, Рәмиев "мин"е монда Алла белән нәкъ мөселманнарча килешә. Иң мөһиме: Рәмиев "мин"е кешеләр дөньясындагы әшәкелеккә каршы Сәгадәт тәңрене каршы куя һәм аңа бөтен җаны белән сыгына. Тәңрегә сыгыну аша ул тагын бер кабат үзенең Аңа тулы якынлыгын искәртә:

Нигә уйлыйм тәгали мин,
Дәнилек җир тутырганда?
Сәгадәт тәңрегә каршы
Ачудан ил котырганда?
Галилек бар идеме ул,
Асылдук юк иде мәллә?
Алайса, ник гали җанлы
Яраттың соң мине, мәулә?


Рәмиев "мин"енең шушы сүзләрендә Зарлану да, Әрнү дә, жиңелчә Шелтә дә күренә. Тәңрегә булган бу ярым Шелтә, билгеле, бернинди дә ачулану түгел, ул бары тик үз якыныңа гаҗизлектән әйтелгән сүз кебек кенә... Моның дөреслеген Зарлануның, җиңелчә Шелтәнең Ялваруга әверелүе ачык күрсәтә:

Илаһым, ал мине! Талдым,
Юлыңда бер үзем каедым,
Куям кылчым кире кынга...


Шулай итеп, кайчандыр Аллага каршы Бунт күтәргән Рәмиев "мин"е үзенең Алла белән тирән якынлыгын сизүгә килә. Чөнки, "мин"не рәнҗетүче булып Алла түгел, ә Аллага каршы торган әшәке көчләр икәнлеге аңлашыла. Шуңа күрә, гали җанлы "мин" өчен Аллага каршы Бунт түгел, ә Аңа булган самими Сыгыну гына җәфаланулардан араланырга мөмкинлек бирәчәк... Чөнки, чынында, сиңа сине һәм дөньяны юктан бар иткән Алла гына ярдәм итә ала...

Соңгы сүз

Сәгыйть Рәмиевнең фәлсәфи лирикасына күз ташласаң, андагы дәвамсызлык нык гаҗәпләндерергә мөмкин. Бердәнбер дәвамлы нәрсә булып монда күңел тынычсызлыгы кала. Рәмиев дөнья белән мөнәсәбәттә туган бер генә идеягә дә ахыргача тугры калмый кебек. Ул туктаусыз эзләнү алып бара. Аның бу фикри тынычсызлыгы, эзләнүе үзе теләсә нинди фәлсәфәдән өстен төсле...

Әгәр ул бер шигырендә үз "мин"е һәм дөнья, чынбарлык арасындагы мөнәсәбәткә кагылышлы бер төрле идея, күзаллау уздырса, икенчесендә үк инде ул бу идеягә, күзаллауга капма-каршы башка идея, күзаллау белән чыга. Рәмиев "мин"е дөнья белән мөнәсәбәттә даими түгел.

Аллага Сыгыну да, Бунт та Рәмиевтә Бәхет хакына, Гаделлек хакына, Изгелек хакына алып барыла. Рәмиев "мин"е еш кына Бәхеткә, изге кыйммәтләргә комачаулаучыны, җәфа чыганагын эзли. (Ул, мәсәлән, надан хәзрәт, камил булмаган җәмгыять, дөнья яки Аллага каршы чыгучы көчләр була ала...) Әгәр Рәмиев "мин"е җәфа чыганагын дөньяда, Раббысында дип күрә икән, ул үзенең метафизик Бунтын күтәрә, әмма, әгәр ул Алланы Чын Сафлык, Чын Бөеклек, Чын Гаделлек, Чын Изгелек дип фараз кыла икән, ул Аңа зарлана, сыгына, Аңа кайтырга тели, үзен ахыргача Аңа тапшыра...

Хәтта иҗатының билгеле бер чорында аның социаль Бунт, социаль Тигезлек, социаль Гаделлек идеяләренә тукталуы да гади бер момент кебек кенә карала ала. Бу шулай ук бернинди абруйларга да карамыйча үзең ышанган изге төшенчәләрне якларга теләү, алар өчен көрәш алып бару. Тарихи-социаль Бунт күпмедер дәрәҗәдә булса да метафизик Бунтка охшаш. Монда шул ук "түзеп тора алмау", Гаделлек таләп итү, Яңа Изге Дөньяны корырга омтылу... Тик монда җәфаланган, кыерсытылган "мин" өчен яңа Яклаучы табылган, ул—коммунизм. Социаль тәгълимат аның өчен кинәт Абсолют Яктылыкка әверелә, аның өчен ул Аллага ышанудан да, тирән мәгънәле метафизик эзләнүләрдән дә баш тартырга риза кебек... Хәер, Гаделлек, Тигезлек, Хөрлек хакына социаль Бунт күтәрү идеяләре Рәмиев өчен, асылда, шигъри тәрҗемә өлкәсендә табыла.

Ахыр чиктә Рәмиевнең нинди фәлсәфи идеягә, нинди метафизик күзаллауга тукталганлыгын аңлавы да авыр. Тик бер нәрсә ачык: ул бер якынаеп, бер ерагаеп, кайчак газапланып, кайчак, бәлки, ялгышып та Алласына—Хакыйкатькә юл эзли, юл яра. Иң мөһиме— аның күңеле илаһи тынгысызлык кичерә, ул әзер җаваплар белән генә кала алмый. Хакыйкать үзе дә әзер җавапларга сыеп, кереп бетмидер, ул—чиксез... Әнә шундый хакыйкатьне танып-белү тыйгысызлыкның, эзләнүләрнең тәмамлануын аңлатадыр...

Мөгаен, Сәгыйть Рәмиев шигъриятенең олы мәгънәви асылы "Киң Иман"дагы түбәндәге юлларда ачыладыр:

Юк, канәгать итми күңлем!
Тәкфир әһле аңласын,
Эзли, эзли, тынмый күңлем,
Тынмый эзли Алласын!
Илшат Вәлиулла.
Казан утлары №2, 2005


© Әхмәт Дусайлы студиясе 2007-2013